محققان: تخمک زنان در آخرین لحظات لقاح در گزینش اسپرم برنده بسیار سختگیر می‌شود

دانشمندان دانشگاه استکهلم سوئد می‌گویند تخمک‌های زنان در مرحله نهایی لقاح، بسیار سختگیرانه و گزینشی از میان اسپرم‌ها انتخاب می‌کنند. این پژوهش نشان داد تخمک‌ها با انتشار مواد شیمیایی خاص، فقط اسپرم‌هایی را جذب می‌کنند که از نظر ژنتیکی با آنها سازگاری بیشتری دارند و فرقی نمی‌کند که آن اسپرم متعلق به شریک زندگی‌شان باشد یا فردی غریبه. محققان می‌گویند این رفتار بیولوژیکی درواقع آخرین شانس زن برای انتخاب بهترین ژن‌ها جهت تولید نسلی با سیستم ایمنی قوی‌تر است.

مکانیسم این انتخاب‌گری از طریق ترشحات شیمیایی در مایع فولیکولی صورت می‌گیرد که مانند یک ردپای شیمیایی یا به تعبیر دانشمندان «خرده‌نان‌های هدایت‌گر» هستند و اسپرم‌ها را به سمت تخمک فرامی‌خواند.

این جذب‌کننده‌های شیمیایی به قدری دقیق عمل می‌کنند که فقط حدود هجده درصد از اسپرم‌ها موفق به شناسایی این مسیر می‌شوند. زمانی که اسپرم‌های منتخب این سیگنال را دریافت می‌کنند، الگوی شنای آنها تغییر می‌کند و با قدرت و سرعت بیشتری به سمت هدف می‌روند.

هدف نهایی این گزینش سخت‌گیرانه، یافتن اسپرم‌هایی است که دارای تنوع بالایی در «مجموعه سازگاری بافتی اصلی» (MHC) باشند. این ژن‌ها مسئولیت اصلی مبارزه با عفونت‌ها و بیماری‌ها را در بدن برعهده دارند و هرچه تنوع آن‌ها بین والدین بیشتر باشد، فرزند متولدشده سیستم ایمنی مقاوم‌تری در برابر طیف گسترده‌تری از پاتوژن‌ها خواهد داشت.

محققان در این پژوهش نمونه‌های باقی‌مانده از ۱۶ زوج را که تحت درمان‌های باروری بودند، بررسی کردند. محققان انتظار داشتند شاهد «اثر همسر» باشند، یعنی تخمک زن اسپرم‌های متعلق به شریک زندگی خود را بیشتر بپذیرد، اما در نیمی از موارد، تخمک‌ها اسپرم‌های یک غریبه را بیشتر جذب می‌کردند. محتمل‌ترین توضیح این است که تخمک‌ها به دنبال سازگاری ژنتیکی بیشتر هستند و برایشان فرقی ندارد این اسپرم از همسر باشد یا فردی دیگر.

فرایند دشوار گزینش اسپرم توسط تخمک زنان

فرایند رسیدن اسپرم به تخمک مسیری دشوار و شبیه مسابقه حذفی است که در آن دستگاه تناسلی زن به عنوان یک سد دفاعی عمل می‌کند. مایعات داخلی با جریان به سمت پایین، اسپرم‌ها را مجبور به شنا در خلاف جهت می‌کنند و سیستم ایمنی زن نیز بسیاری از این سلول‌ها را به عنوان مهاجم خارجی نابود می‌کند.

از میان ده‌ها میلیون اسپرم ورودی، فقط حدود ۲۵۰ عدد به نزدیکی تخمک می‌رسند و درنهایت فقط تعداد اندکی یعنی حدود ۲۰ تا ۳۰ سلول در هر لحظه پتانسیل واقعی باروری را دارند. محققان می‌گویند تخمک در دو سانتی‌متر پایانی این سفر دشوار، با سیگنال‌های خود مشخص می‌کند که کدام اسپرم باید در مسیر حرکت کند و کدام یک باید متوقف شود.

این کشف که تخمک‌ها کنترل مستقیمی بر سرنوشت لقاح دارند، می‌تواند گره از معمای ۳۰ درصد موارد ناباروری که تاکنون علت مشخصی برای آنها یافت نشده بود باز کند. هرچند برخی دانشمندان معتقدند این یافته‌ها فعلاً در مرحله آزمایشگاهی هستند و نباید موجب نگرانی زوج‌هایی شود که تحت درمان‌های فعلی مانند لقاح آزمایشگاهی (IVF) قرار دارند، اما بدون شک درک عمیق‌تر تعامل میان تخمک و اسپرم، مسیرهای نویینی را در علم پزشکی تولیدمثل خواهد گشود.

یافته‌های این پژوهش در ژورنال Proceedings of the Royal Society منتشر شده است.