هانتاویروس چیست؛ ویروسی مرگبار که یک کشتی تفریحی را به قرنطینه برد

قرنطینه یک کشتی تفریحی در آب‌های اقیانوس اطلس در اردیبهشت ۱۴۰۵، بار دیگر زنگ خطر را درباره شیوع یک ویروس مرگبار دیگر برای سازمان‌های بهداشت جهانی به صدا درآورد؛ اما این بار خبری از کرونا نیست، بلکه پای هانتاویروس و موش‌ها در میان است. شیوع این ویروس نادر روی کشتی MV Hondius خیلی زود به یک معمای پیچیده پزشکی تبدیل شد.

شیوع هانتاویروس در کشتی MV Hondius باعث شد توجه جهانی دوباره به یکی از ویروس‌های نادر اما مرگبار جوندگان جلب شود.

هانتاویروس چیست و چگونه از موش به انسان منتقل می‌شود؟

هانتاویروس برخلاف چیزی که از اسمش به‌نظر می‌رسد، به یک ویروس مشخص اشاره ندارد؛ بلکه نام خانواده‌ای از ویروس‌ها است که معمولاً در بدن جوندگان، به‌ویژه موش‌ها، حضور دارند. این جوندگان اغلب بدون بروز بیماری، ویروس را از طریق ادرار، مدفوع و بزاق خود در محیط پخش می‌کنند. به‌همین‌دلیل، یک فضای به‌ظاهر عادی مانند انبار قدیمی، کلبه روستایی، مزرعه یا خانه‌ای که مدت‌ها خالی مانده است، می‌تواند به محیطی آلوده تبدیل شده باشد.

خطر اصلی زمانی به‌وجود می‌آید که ادرار، مدفوع یا بزاق آلوده جوندگان، خشک و با یک حرکت ساده در هوا پخش شود؛ مثلاً هنگام جارو کردن زمین، جابه‌جا کردن وسایل قدیمی، باز کردن درِ یک انبار بسته یا راه رفتن در محیطی که موش‌ها در آن رفت‌وآمد داشته‌اند. در این وضعیت، ذرات ریز آلوده وارد هوا می‌شوند و ممکن است همراه با تنفس وارد بدن انسان شوند. به‌زبان ساده، لازم نیست فرد حتماً موشی ببیند یا توسط موش گاز گرفته شود؛ گاهی نفس کشیدن در یک محیط آلوده هم می‌تواند او را در معرض هانتاویروس قرار دهد.

البته این حرف به این معنا نیست که هر خانه، هر انبار یا هر موشی خطرناک است. عفونت‌های ناشی از هانتاویروس شایع نیستند و احتمال تماس با این ویروس در همه مناطق یکسان نیست. بیشترین خطر معمولاً در محیط‌هایی دیده می‌شود که محل زندگی یا رفت‌وآمد جوندگان، با فضای زندگی و کار انسان تلاقی پیدا می‌کند. به‌همین‌دلیل، هانتاویروس از نظر علمی ویروس عجیبی است: زیاد دیده نمی‌شود، اما اگر وارد بدن شود، در برخی موارد می‌تواند بیماری‌های جدی ریوی یا کلیوی ایجاد کند.

هانتاویروس قدیمی است، اما هر بار می‌تواند غافلگیرکننده باشد

هانتاویروس پدیده تازه‌ای در دنیای ویروس‌ها نیست. نام آن از رودخانه هانتان در کره جنوبی گرفته شده است؛ جایی که یکی از اعضای این خانواده ویروسی در قرن بیستم شناسایی شد. بااین‌حال، هانتاویروس‌ها فقط به شرق آسیا محدود نمی‌شوند. گونه‌های مختلف آن‌ها در نقاط گوناگون جهان وجود دارند و بسته به نوع ویروس، محل جغرافیایی و جونده‌ای که آن را حمل می‌کند، می‌توانند الگوهای متفاوتی از بیماری را در انسان ایجاد کنند.

از نظر پزشکی، هانتاویروس‌ها معمولاً براساس نوع درگیری بدن به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شوند. برخی گونه‌ها که بیشتر در اروپا و آسیا گزارش شده‌اند، عمدتاً کلیه‌ها و سیستم عروقی را هدف می‌گیرند و می‌توانند با تب، افت فشار، خونریزی و اختلال عملکرد کلیه همراه شوند. در سوی دیگر، گونه‌هایی قرار دارند که در قاره آمریکا شایع‌تر هستند و بیشتر با سندرم ریوی هانتاویروس شناخته می‌شوند؛ وضعیتی که مسیر بیماری در آن بیشتر به‌سمت درگیری شدید ریه‌ها پیش می‌رود.

در نوع ریوی، بیماری معمولاً با علائمی گمراه‌کننده شروع می‌شود. بیمار در روزهای اول ممکن است آن را با یک عفونت ویروسی معمولی یا آنفلوآنزای شدید اشتباه بگیرد، زیرا تب، خستگی، بدن‌درد، سردرد، تهوع، استفراغ یا اسهال از نشانه‌های اولیه آن هستند. اما در برخی موارد، مسیر بیماری طی چند روز عوض می‌شود؛ سرفه، تنگی نفس و احساس فشار در قفسه سینه سراغ بیمار می‌آید و اگر وضعیت تشدید شود، تجمع مایع در ریه‌ها، تنفس را به‌سرعت دشوار می‌کند. علائم سندرم ریوی هانتاویروس معمولاً یک تا هشت هفته پس از تماس با جوندگان آلوده دیده می‌شوند و حدود ۳۸ درصد از بیمارانی که به مرحله تنفسی می‌رسند، جان خود را از دست می‌دهند.

در نوع کلیوی، مسیر بیماری شکل دیگری پیدا می‌کند. این شکل معمولاً با تب ناگهانی، سردرد شدید، درد پشت و شکم، تهوع، تاری دید، افت فشار خون و خونریزی داخلی آغاز می‌شود و در موارد شدید می‌تواند کلیه‌ها را از کار بیندازد. میزان خطر نیز به گونه ویروس وابسته است؛ بعضی گونه‌ها معمولاً علائم خفیف‌تری ایجاد می‌کنند، اما برخی دیگر ممکن است به عوارض جدی یا حتی مرگ برسند. درنتیجه، در بحث هانتاویروس فقط دانستن نام خانواده ویروسی کافی نیست؛ برای سنجش خطر باید مشخص باشد با کدام گونه، در کدام منطقه و با چه نوع درگیری بالینی روبه‌رو هستیم.

چرا شیوع در کشتی MV Hondius خبرساز شد؟

کشتی هلندی MV Hondius سفر خود را از اوسوآیا در جنوب آرژانتین آغاز کرد. این کشتی با ۱۴۷ نفر سرنشین، شامل ۸۸ مسافر و ۵۹ خدمه از ۲۳ ملیت مختلف، از مناطقی مانند جنوبگان، جورجیای جنوبی، تریستان دا کونا، سنت هلن و جزیره اسنشن عبور کرده بود. اما این سفر که قرار بود تجربه‌ای خاص در یکی از دورترین نقاط جهان باشد، با گزارش چند مورد ابتلا به هانتاویروس به یک پرونده جدی بهداشتی تبدیل شد. تا ۴ مه ۲۰۲۶، هفت مورد ابتلا شامل دو مورد تأییدشده و پنج مورد مشکوک شناسایی شدند و سه نفر جان خود را از دست دادند. گزارش‌های بعدی، شمار موارد ابتلا را به هشت نفر رساند و مشخص شد عامل شیوع، ویروس آند بوده است.

ویروس آند یکی از گونه‌های هانتاویروس در آمریکای جنوبی است که برخلاف بیشتر هانتاویروس‌ها، در موارد نادر می‌تواند از طریق تماس نزدیک و طولانی از انسان به انسان منتقل شود.

غیرعادی بودن این حادثه فقط به تعداد مبتلایان یا جان‌باختگان محدود نمی‌شد؛ مسئله اصلی شیوع بیماری روی کشتی بود. کشتی‌های تفریحی و اکتشافی از نظر بهداشتی محیط‌های پیچیده‌ای هستند: مسافران و خدمه برای روزها یا حتی هفته‌ها در فضای بسته و محدود کنار هم می‌مانند، وعده‌های غذایی مشترک دارند، در برنامه‌های گروهی شرکت می‌کنند و در صورت بروز بیماری، به امکانات پزشکی کامل روی خشکی دسترسی فوری ندارند. تجربه کووید-۱۹ نیز نشان داد که یک کشتی می‌تواند خیلی سریع به کانون نگرانی جهانی تبدیل شود.

بااین‌حال، هانتاویروس تفاوت مهمی با کووید دارد: بیشتر گونه‌های آن بین انسان‌ها منتقل نمی‌شوند. همین تفاوت، ماجرای MV Hondius را به یک پرونده پیچیده پزشکی تبدیل کرد. آلودگی از کجا شروع شده است؟ آیا برخی مسافران پیش از ورود به کشتی، در خشکی و در تماس با جوندگان، آلوده شده بودند؟ آیا یک بیمار، ویروس را از راه تماس نزدیک به چند نفر دیگر منتقل کرده بود؟ یا منبع آلودگی در خود کشتی وجود داشت؟ پاسخ این پرسش‌ها برای مقام‌های بهداشتی تعیین‌کننده بود، چون روش کنترل شیوع به منشأ آن بستگی داشت.

ویروس آند؛ استثنای مهم در خانواده هانتاویروس

در بیشتر گونه‌های هانتاویروس، انتقال از انسان به انسان رخ نمی‌دهد یا بسیار بعید است. اما ویروس آند استثنای مهم این خانواده به‌شمار می‌رود. این گونه که در بخش‌هایی از آمریکای جنوبی، مانند آرژانتین و شیلی، شناسایی شده، در شرایط خاص می‌تواند از فرد بیمار به فرد دیگر منتقل شود. اما این موضوع نباید با بیماری‌هایی مثل سرخک، آنفلوآنزا یا کووید مقایسه شود.

انتقال ویروس آند معمولاً از راه برخوردهای کوتاه، حضور در یک اتاق یا عبور از کنار بیمار اتفاق نمی‌افتد. شواهد نشان می‌دهند این نوع انتقال بیشتر به تماس نزدیک و طولانی نیاز دارد؛ مثل زندگی در یک خانه، مراقبت مستقیم از بیمار، تماس خانوادگی نزدیک یا ارتباط طولانی در فضای بسته. بنابراین، حتی وقتی انتقال انسان به انسان مطرح می‌شود، منظور یک انتقال گسترده و سریع در سطح جامعه نیست.

اینجا باید میان خطر برای فرد مبتلا و خطر برای جامعه تفاوت گذاشت. هانتاویروس برای کسی که بیمار می‌شود می‌تواند بسیار جدی و حتی مرگبار باشد، اما از نظر گسترش عمومی، رفتار آن شبیه کووید نیست. اگر بیماران به‌موقع شناسایی و ایزوله شوند، تماس‌های نزدیک تحت‌نظر قرار بگیرند و محیط‌های آلوده پاک‌سازی شوند، احتمال تبدیل شدن چنین شیوعی به یک بحران گسترده بسیار پایین‌تر است.

بدن چگونه تسلیم می‌شود؟

مشکل فقط حضور هانتاویروس در بدن نیست؛ واکنش بدن و آسیبی که به رگ‌های ظریف وارد می‌شود، نقش اصلی را در شدید شدن بیماری ایفا می‌کند. در شکل ریوی، ویروس می‌تواند سلول‌های پوشاننده دیواره رگ‌ها را درگیر کند؛ سلول‌هایی که در حالت عادی مثل سدی کنترل‌شده عمل می‌کنند و مانع نشت مایع از جریان خون به بافت‌ها می‌شوند.

در موارد شدید، این سد آسیب می‌بیند و مایع از رگ‌ها به بافت‌های اطراف راه پیدا می‌کند. اگر این روند در ریه‌ها اتفاق بیفتد، بخشی از فضای تنفسی کم‌کم با مایع پر و اکسیژن به‌سختی وارد خون می‌شود. در این مرحله، بیمار ممکن است دچار تنگی نفس شدید، افت اکسیژن خون، افزایش ضربان قلب، افت فشار و در نهایت نارسایی تنفسی شود. چنین وضعیتی به مراقبت فوری نیاز دارد؛ از اکسیژن‌درمانی و بستری در بخش مراقبت‌های ویژه تا استفاده از دستگاه تنفس مصنوعی در موارد بحرانی.

اهمیت تشخیص زودهنگام دقیقاً از همین‌جا می‌آید. در روزهای اول، علائم می‌توانند شبیه بسیاری از عفونت‌های رایج باشند و همین موضوع تشخیص را دشوار می‌کند. به‌همین‌دلیل، سابقه تماس با جوندگان یا حضور در محیط‌های پرخطر برای پزشک بسیار مهم است. هرچه این سابقه زودتر مطرح شود، بیمار سریع‌تر تحت‌نظر قرار می‌گیرد و مراقبتِ حمایتی به‌موقع دریافت می‌کند؛ موضوعی که در بیماری‌های شدید هانتاویروسی می‌تواند تفاوت مهمی در نتیجه درمان ایجاد کند.

درمان هانتاویروس: آیا واکسنی برای مقابله با این ویروس وجود دارد؟

درحال‌حاضر برای بیشتر عفونت‌های هانتاویروسی درمان اختصاصی و قطعی وجود ندارد. درمان اصلی، مراقبت حمایتی است؛ یعنی پزشکان تلاش می‌کنند بدن بیمار را تا زمانی که سیستم ایمنی بتواند با ویروس مقابله کند، زنده و پایدار نگه دارند. این مراقبت ممکن است شامل اکسیژن‌درمانی، استفاده از مایعات، داروهای پشتیبان فشار خون، بستری در ICU، ونتیلاتور و در موارد درگیری کلیه، دیالیز باشد.

نداشتن درمان اختصاصی به این معنا نیست که بیمار حتماً وضعیت بدی پیدا می‌کند. بسیاری از بیماران، مخصوصاً اگر بیماری زود تشخیص داده شود، بهبود پیدا می‌کنند. مسئله این است که در موارد شدید، فرصت زیادی برای واکنش وجود ندارد. وقتی بیماری وارد مرحله تنفسی می‌شود، حال بیمار ممکن است در عرض چند ساعت تا یکی دو روز بدتر شود. بنابراین، در شیوع‌هایی مثل ماجرای MV Hondius، مقام‌های بهداشتی حتی با وجود پایین بودن خطر برای عموم مردم، با احتیاط عمل می‌کنند؛ چون تشخیص سریع، ایزوله کردن بیماران و شروع مراقبت پزشکی می‌تواند جلوی بدتر شدن شرایط را بگیرد.

چرا این شیوع شبیه کرونا نیست؟

بعد از همه‌گیری کووید-۱۹، طبیعی است که خبرهایی درباره کشتی، قرنطینه و ویروس سریعاً نگرانی ایجاد کند. اما از نظر علمی، هانتاویروس با کرونا تفاوت جدی دارد. کرونا می‌توانست در محیط‌های بسته از طریق ذرات تنفسی و آئروسل‌ها به‌راحتی پخش شود و حتی افراد بدون علامت هم در انتقال آن نقش داشتند. هانتاویروس‌ها معمولاً چنین رفتاری ندارند؛ مسیر اصلی انتقال آن‌ها تماس با جوندگان آلوده یا تنفس ذرات آلوده است. فقط ویروس آند، آن هم در شرایط محدود، می‌تواند از انسان به انسان منتقل شود.

به‌همین‌دلیل، نهادهای بهداشتی خطر این رویداد را برای عموم مردم پایین ارزیابی کرده‌اند، اما همچنان موضوع را جدی دنبال می‌کنند. بررسی منشأ آلودگی، شناسایی تماس‌های نزدیک، پایش مسافران و ایزوله کردن افراد مشکوک یا بیمار، بخشی از همین روند است. مقام‌های بهداشتی بریتانیا نیز برای شهروندان مرتبط با این کشتی، اقداماتی مثل ایزوله‌سازی، پایش علائم و ردیابی تماس‌ها را در نظر گرفته‌اند، اما تأکید کرده‌اند که خطر برای مردم عادی بسیار پایین است.

راز اصلی: ویروس از کجا آمد؟

یکی از بخش‌های مهم و پیچیده این پرونده، پیدا کردن منشأ آلودگی است. هنوز معلوم نیست ویروس دقیقاً از کجا وارد زنجیره انتقال شده است، اما چند احتمال جدی بررسی می‌شوند. در احتمال اول، برخی مسافران پیش از سوار شدن به کشتی، هنگام سفر در آمریکای جنوبی یا حضور در مناطق طبیعی و روستایی، با جوندگان آلوده یا محیط آلوده به ترشحات آن‌ها تماس پیدا کرده‌اند. از آنجا که دوره پنهان هانتاویروس گاهی چند هفته طول می‌کشد، فرد می‌تواند در خشکی آلوده شود، اما علائم را تازه پس از آغاز سفر دریایی نشان دهد.

احتمال دوم به انتقال محدود انسان به انسان مربوط می‌شود. اگر عامل شیوع واقعاً ویروس آند باشد، یک فرد آلوده ممکن است پس از ورود به کشتی، ویروس را از طریق تماس نزدیک و طولانی به چند نفر دیگر منتقل کرده باشد. احتمال سوم به خود کشتی برمی‌گردد؛ شاید آلودگی در یکی از بخش‌های کشتی، تجهیزات، محموله‌ها، مواد غذایی یا فضاهایی که جوندگان به آن دسترسی داشته‌اند، وجود داشته باشد. البته این سناریو هنوز قطعی نیست و برای تأیید آن باید بررسی‌های محیطی و آزمایش‌های بیشتری انجام شود.

درحال‌حاضر، فرضیه اصلی این است که برخی مسافران احتمالاً پیش از ورود به کشتی و در آرژانتین در معرض ویروس قرار گرفته‌اند و سپس، آلودگی از طریق تماس نزدیک به چند نفرِ دیگر روی کشتی منتقل شده است. البته این سناریو هنوز قطعی نیست و بررسی‌ها ادامه دارند.

خطر برای عموم مردم چقدر است؟

برای عموم مردم، این ماجرا بیشتر در حد یک هشدار بهداشتی و موضوعی برای پیگیری مسئولان بهداشت است، نه خطری که زندگی روزمره را تهدید کند. کسی که روی کشتی نبوده، با بیماران تماس نزدیک نداشته و در محیط‌های آلوده به جوندگان قرار نگرفته است، معمولاً دلیلی برای نگرانی ندارد. هانتاویروس با رفت‌وآمد عادی در شهر، حضور در محل کار یا تماس‌های معمول اجتماعی منتقل نمی‌شود.

بااین‌حال، بعضی شرایط نیاز به پیگیری پزشکی دارد. اگر کسی در هفته‌های اخیر به منطقه‌ای پرخطر سفر کرده، در فضایی مثل کلبه، انبار، خانه متروکه یا محل آلوده به رفت‌وآمد موش‌ها بوده، یا تماس نزدیک و طولانی با فرد مشکوک داشته است، باید علائم را جدی بگیرد. با بروز تب، خستگی شدید، بدن‌درد، تهوع، اسهال، سرفه یا تنگی نفس بعد از چنین تماس‌هایی، باید سریع به پزشک مراجعه کرد. در این مراجعه، توضیح درباره سفر، محل اقامت و احتمال تماس با جوندگان اهمیت زیادی دارد، چون شروع بیماری ممکن است با آنفلوآنزا، کووید یا حتی مسمومیت غذایی اشتباه گرفته شود.

پیشگیری از هانتاویروس بیشتر به کم کردن احتمال تماس با جوندگان مربوط می‌شود. در خانه، انبار، گاراژ یا محل اقامت موقت، باید مسیرهای ورود موش‌ها بسته شود و غذا، زباله یا خوراک حیوانات خانگی در دسترس آن‌ها قرار نگیرد. اگر قرار است فضایی بسته و بی‌استفاده تمیز شود، بهتر است قبل از شروع کار هوا تهویه شود و بخش‌های مشکوک، با محلول ضدعفونی‌کننده یا شوینده مرطوب شوند. جارو کردن یا استفاده از جاروبرقی روی آلودگی خشک، گزینه خوبی نیست؛ چون می‌تواند ذرات آلوده را وارد هوا کند.

هشداری جدی اما نه نشانه‌ای برای یک همه‌گیری تازه

هانتاویروس از آن ویروس‌هایی است که باید جدی گرفته شود، اما نباید از آن تصویر آخرالزمانی ساخت. این خانواده ویروسی نادر است، اما در برخی موارد می‌تواند بیماری شدید و حتی مرگبار ایجاد کند. بیشتر گونه‌های آن از انسان به انسان منتقل نمی‌شوند و ویروس آند هم معمولاً فقط در تماس نزدیک و طولانی چنین قابلیتی دارد. ماجرای MV Hondius مهم است، چون نشان داد یک ویروس با شانس انتقال کم، در محیط بسته‌ای مثل کشتی می‌تواند شرایط بهداشتی را پیچیده کند. این حادثه یادآوری می‌کند که خطر بیماری‌های عفونی فقط به ویروس‌های معروفی مثل کرونا محدود نیست. بااین‌حال، ابزارهایی مثل ردیابی تماس‌ها، آزمایش‌های مولکولی، قرنطینه هدفمند و مراقبت پزشکیِ سریع، می‌توانند چنین شیوع‌هایی را کنترل کنند.

شما چقدر با محیط‌های مستعد حضور جوندگان مثل انبارهای قدیمی یا کلبه‌های روستایی سروکار دارید؟ آیا به‌نظر شما جهان، پس از تجربه تلخ کرونا، آمادگی مدیریت شیوع ویروس‌های ناشناخته و غافلگیرکننده‌ای مثل هانتاویروس را دارد؟