درباره دستاورد بزرگ کارآزمایی واکسن سرطان مدرنا چه می‌دانیم؟

دو شرکت مدرنا و مرک اعلام کرده‌اند درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان مبتنی بر فناوری mRNA آن‌ها در کارآزمایی بالینی فاز سوم به نتایج مثبتی دست یافته است. این درمان که «اینتیسمران آتوژن» (Intismeran autogene) نام دارد، در ترکیب با داروی ایمنی‌درمانی Keytruda توانسته به بیماران مبتلا به ملانومای پرخطر که تومورشان به‌طور کامل با جراحی برداشته شده است، زمان بیشتری بدهد تا بدون بازگشت و بدون گسترش سرطان در بدن زندگی کنند.

اهمیت این نتیجه فقط به ملانوما محدود نمی‌شود. این نخستین بار است که یک درمان شخصی‌سازی‌شده مبتنی بر نئوآنتی‌ژن در یک کارآزمایی فاز سوم به نتیجه مثبت می‌رسد و همچنین نخستین مطالعه فاز سوم یک درمان ضدسرطان مبتنی بر mRNA است که بهبود بالینی معناداری نسبت به یک درمان استاندارد در مرحله پس از جراحی نشان می‌دهد. البته هنوز جزئیات کامل نتایج منتشر نشده و شرکت‌ها قصد دارند داده‌ها را در یک نشست پزشکی بین‌المللی ارائه کنند و با نهادهای نظارتی برای دریافت مجوز جلسه داشته باشند.

واکسن سرطان mRNA مدرنا دقیقاً چیست؟

این درمان را بهتر است «واکسن سرطان شخصی‌سازی‌شده» بدانیم؛ البته نه واکسنی مشابه واکسن‌های پیشگیرانه‌ای که برای جلوگیری از ابتلا به بیماری‌هایی مانند آنفلوآنزا استفاده می‌شوند. هدف این درمان، آموزش سیستم ایمنی بدن برای شناسایی و حمله به سلول‌های سرطانی موجود یا باقی‌مانده پس از جراحی است.

اینتیسمران از فناوری mRNA استفاده می‌کند. ایده اصلی این است که سلول‌های سرطانی هر بیمار به‌دلیل جهش‌های ژنتیکی، ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند. تیم درمان ابتدا نمونه‌ای از تومور بیمار را بررسی می‌کند تا این جهش‌ها و ویژگی‌های خاص شناسایی شوند. سپس بر اساس همین اطلاعات، یک درمان اختصاصی برای همان بیمار ساخته می‌شود.

این درمان می‌تواند mRNA مربوط به حداکثر ۳۴ نئوآنتی‌ژن را در خود داشته باشد. نئوآنتی‌ژن‌ها ویژگی‌هایی هستند که در نتیجه جهش‌های موجود در سلول‌های سرطانی ایجاد می‌شوند و می‌توانند برای سیستم ایمنی مانند نشانه‌هایی از سلول غیرطبیعی عمل کنند.

پس از تزریق، دستورهای موجود در mRNA به بدن ارائه می‌شوند تا سیستم ایمنی با این نئوآنتی‌ژن‌ها مواجه شود. هدف این است که سلول‌های T سیستم ایمنی آموزش ببینند و سلول‌های سرطانی دارای همان ویژگی‌ها را شناسایی کنند و هدف قرار دهند.

به بیان ساده، این درمان تلاش می‌کند به سیستم ایمنی بگوید سرطان این بیمار چه شکلی است و باید دنبال چه چیزی بگردد.

چرا درمان شخصی‌سازی‌شده برای سرطان اهمیت دارد؟

یکی از مشکلات اصلی سرطان این است که تومورها در افراد مختلف، و حتی بخش‌های مختلف یک تومور، می‌توانند ویژگی‌های متفاوتی داشته باشند. بنابراین یک درمان یکسان لزوماً برای همه بیماران به یک اندازه مؤثر نیست.

اینتیسمران برخلاف یک داروی یکسان برای همه بیماران، بر اساس «اثر انگشت» تومور هر فرد طراحی می‌شود. در نتیجه هدف آن ایجاد یک پاسخ ایمنی متناسب با ویژگی‌های همان سرطان است.

این رویکرد می‌تواند اهمیت ویژه‌ای در درمان سرطان پس از جراحی داشته باشد. در این مرحله پزشک ممکن است تمام تومور قابل مشاهده را برداشته باشد، اما همچنان احتمال وجود سلول‌های سرطانی بسیار کوچک و غیرقابل مشاهده وجود دارد. همین سلول‌ها می‌توانند بعدها باعث بازگشت بیماری شوند.

به همین دلیل، درمان‌هایی که پس از جراحی انجام می‌شوند «درمان کمکی» یا Adjuvant Therapy نام دارند. هدف آن‌ها کاهش احتمال بازگشت سرطان و افزایش شانس درمان طولانی‌مدت یا بهبود بیمار است.

دستاورد مهم کارآزمایی فاز سوم واکسن سرطان مدرنا چه بود؟

کارآزمایی INTerpath-001 روی ۱۱۳۷ بیمار مبتلا به ملانومای پوستی پرخطر در مراحل IIB تا IV انجام شد. همه بیماران پیش از ورود به مطالعه، تومور خود را به‌طور کامل با جراحی برداشته بودند و پیش از آن درمان سیستمیک دریافت نکرده بودند.

بیماران به‌صورت تصادفی به دو گروه تقسیم شدند. یک گروه ترکیب Intismeran و Keytruda را دریافت کرد و گروه دیگر فقط Keytruda گرفت. اینتیسمران هر سه هفته یک‌بار و حداکثر در ۹ نوبت تجویز شد، درحالی‌که Keytruda هر شش هفته یک‌بار و در مجموع برای حدود یک سال استفاده شد.

نتایج اولیه نشان داد ترکیب این دو درمان توانسته معیار اصلی مطالعه، یعنی «بقای بدون عود» یا RFS، را از نظر آماری به شکل معنادار و از نظر بالینی به‌طرزی قابل‌توجه بهبود دهد. به زبان ساده، بیمارانی که ترکیب را دریافت کردند، مدت بیشتری بدون بازگشت سرطان باقی ماندند.

معیار مهم دیگری که بهبود یافت، «بقای بدون متاستاز دوردست» یا DMFS بود. این معیار نشان می‌دهد بیمار چه مدت بدون گسترش سرطان به نقاط دورتر بدن باقی می‌ماند.

مطالعه هنوز ادامه دارد تا معیارهای دیگری ازجمله نرخ بقای کلی یا OS نیز بررسی شود. بنابراین هنوز نمی‌توان بر اساس نتایج فعلی گفت این درمان در نهایت چقدر بر طول عمر بیماران تأثیر می‌گذارد.

Keytruda چه نقشی در این درمان دارد؟

اینتیسمران به‌تنهایی در این آزمایش ارزیابی نشده، بلکه در کنار Keytruda، داروی ایمنی‌درمانی مرک، مورد آزمایش قرار گرفته است.

Keytruda با مهار پروتئین PD-1 به سیستم ایمنی کمک می‌کند سلول‌های سرطانی را بهتر شناسایی و به آن‌ها حمله کند. ایده ترکیب این دو درمان این است که Keytruda توانایی سیستم ایمنی برای مقابله با سرطان را تقویت کند و اینتیسمران نیز آن را با اطلاعات اختصاصی مربوط به تومور همان بیمار آموزش دهد.

در واقع می‌توان این دو را به‌صورت ساده این‌گونه تصور کرد: اینتیسمران تلاش می‌کند «هدف» را به سیستم ایمنی معرفی کند و Keytruda به تقویت توانایی سیستم ایمنی برای حمله کمک می‌کند.

آیا این نخستین نتیجه امیدوارکننده این درمان است؟

خیر. نتایج فاز سوم بر پایه مطالعات قبلی اینتیسمران به‌دست آمده‌اند. در مطالعه فاز 2b با نام KEYNOTE-942/mRNA-4157-P201 نیز ترکیب اینتیسمران و Keytruda در بیماران مبتلا به ملانومای پرخطر پس از جراحی نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده بود.

داده‌های پیگیری پنج‌ساله این مطالعه که در نشست سالانه انجمن آمریکایی انکولوژی بالینی در سال ۲۰۲۶ ارائه شد، نشان داد ترکیب دو درمان خطر بازگشت سرطان یا مرگ را در مقایسه با Keytruda تنها، ۴۹ درصد کاهش داده است. همچنین خطر متاستاز دوردست یا مرگ ۵۹ درصد کمتر بود.

نتایج جدید فاز سوم اهمیت بیشتری دارند، زیرا برخلاف مطالعات مراحل ابتدایی‌تر، حالا مطالعه‌ای بزرگ‌تر و در مرحله پیشرفته‌تر توسعه دارو توانسته اثربخشی این رویکرد را نشان دهد.

ایمنی واکسن سرطان مدرنا چگونه بوده است؟

براساس اعلام مدرنا و مرک، در مطالعه فاز سوم هیچ نشانه ایمنی جدیدی مشاهده نشده و مشخصات ایمنی اینتیسمران و Keytruda با نتایج مطالعات قبلی این ترکیب مطابقت داشته است.

بااین‌حال، این موضوع به معنای بی‌عارضه‌بودن درمان نیست. داده‌های کامل ایمنی و اثربخشی قرار است در نشست پزشکی آینده ارائه شوند و جزئیات بیشتری درباره نتایج مطالعه منتشر شود.

چرا محققان ملانوما را هدف قرار داده‌اند؟

ملانوما یکی از مرگبارترین انواع سرطان پوست است و از رشد کنترل‌نشده سلول‌های تولیدکننده رنگدانه ایجاد می‌شود. طبق آمارهای موجود، در سال ۲۰۲۲ بیش از ۳۳۰ هزار مورد جدید ملانوما در سراسر جهان تشخیص داده شد.

حتی پس از برداشتن کامل ملانوما با جراحی، خطر بازگشت بیماری همچنان وجود دارد و بیشتر موارد عود در دو سال نخست اتفاق می‌افتند. نکته مهم این است که بخش قابل‌توجهی از عودها به شکل متاستاز رخ می‌دهند، نه بازگشت محدود به محل اولیه تومور.

بنابراین کاهش احتمال عود و به‌ویژه جلوگیری از گسترش سرطان به نقاط دیگر بدن، یکی از اهداف مهم درمان پس از جراحی است.

آیا این درمان فقط برای ملانوما ساخته می‌شود؟

خیر. مدرنا و مرک برنامه توسعه گسترده‌ای برای اینتیسمران دارند. برنامه INTerpath درحال‌حاضر شامل ۹ کارآزمایی فاز دوم و سوم در انواع و مراحل مختلف سرطان است.

علاوه‌بر ملانوما، این مطالعات سرطان ریه سلول غیرکوچک، سرطان مثانه و سرطان کلیه را نیز بررسی می‌کنند. همچنین مطالعات دیگری برای سرطان پانکراس، سرطان معده و سرطان ریه سلول غیرکوچک درحال انجام هستند.

بنابراین اگر نتایج این رویکرد در مطالعات مختلف تأیید شود، اهمیت آن می‌تواند بسیار فراتر از یک درمان جدید برای ملانوما باشد.

آیا واکسن سرطان همین حالا قابل استفاده است؟

خیر. اینتیسمران همچنان یک درمان تحقیقاتی است و هنوز مجوز عمومی برای استفاده به‌عنوان یک درمان تأییدشده سرطان دریافت نکرده است.

نتایج اعلام‌شده فعلاً «نتایج اولیه» کارآزمایی فاز سوم هستند. مدرنا و مرک قصد دارند داده‌های کامل را در یک نشست پزشکی بین‌المللی ارائه کنند و سپس با نهادهای نظارتی درباره درخواست مجوز گفت‌وگو کنند.

به همین دلیل، هنوز باید منتظر انتشار جزئیات کامل مطالعه، ازجمله داده‌های دقیق RFS و DMFS، نتایج بقای کلی، جزئیات عوارض و ارزیابی نهادهای نظارتی ماند.

خبر فعلی چه اهمیتی دارد؟

اهمیت اصلی این خبر در این است که ایده ساخت یک درمان سرطان بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی تومور هر بیمار، از یک مفهوم امیدوارکننده به مرحله‌ای رسیده که در یک کارآزمایی فاز سوم موفق عمل کرده است.

مدرنا و مرک حالا نخستین شواهد فاز سوم را در اختیار دارند که نشان می‌دهد یک درمان شخصی‌سازی‌شده نئوآنتی‌ژنی مبتنی بر mRNA می‌تواند در کنار یک ایمنی‌درمانی استاندارد، خطر بازگشت و گسترش سرطان را در بیماران مبتلا به ملانومای پرخطر کاهش دهد.

البته این نتیجه هنوز به معنای «درمان سرطان با یک واکسن» نیست. Intismeran برای پیشگیری از ابتلا به سرطان طراحی نشده و درمانی عمومی برای همه انواع سرطان‌ها نیز نیست. اما اگر نتایج کامل مطالعه و مطالعات بعدی موفقیت این رویکرد را تأیید کنند، می‌تواند گام مهمی به سمت درمان‌هایی باشد که به‌جای استفاده از یک نسخه واحد برای همه بیماران، بر اساس ویژگی‌های منحصربه‌فرد سرطان هر فرد طراحی می‌شوند.