جنگ داخلی در دنیای شامپانزه‌ها؛ اعضای یک قبیله دوستان سابق خود را کشتند

محققان به تازگی شاهد رویدادی نادر و هولناک در حیات وحش بوده‌اند. طبق گفته آنها، بزرگترین جامعه شناخته‌شده از شامپانزه‌ها در اوگاندا پس از دهه‌ها هم‌زیستی، به دو گروه رقیب تقسیم شده و اعضای آن در یک درگیری تمام‌عیار، دست به کشتار دوستان سابق خود زده‌اند. این پدیده که پیش‌تر تنها یک‌بار در دهه ۷۰ میلادی و توسط دانشمند سرشناس «جین گودال» مشاهده شده بود، نشان می‌دهد که چگونه قطبی‌شدن، تغییر ساختار قدرت و بحران‌های اجتماعی در میان پستانداران می‌تواند به خشونت‌های جمعی و مرگبار منجر شود.

در دهه ۱۹۷۰ میلادی، «جین گودال» (Jane Goodall)، محقق نامدار و فقید، مشاهده کرد که جامعه‌ای از شامپانزه‌ها در منطقه گومبه تانزانیا به دو گروه تقسیم شده‌اند. در طول چهار سال پس از این جدایی، نرهای یک گروه تمام نرهای گروه رقیب (به همراه یک ماده) را از بین بردند. تا سال‌ها، شواهد ژنتیکی نشان می‌دادند که این یک اتفاق بسیار نادر است و احتمالاً هر ۵۰۰ سال یک‌بار رخ می‌دهد.

اما اکنون، براساس مقاله جدیدی که در مجله معتبر Science منتشر شده، محققان آغاز خشونت‌های مشابهی را در میان بزرگترین گروه شناخته‌شده از شامپانزه‌ها در منطقه «انگوگو» (Ngogo) واقع در پارک ملی کیباله اوگاندا ثبت کرده‌اند.

«آرون ساندل»، انسان‌شناس دانشگاه تگزاس و یکی از نویسندگان این تحقیق می‌گوید:

«نکته به‌شدت تکان‌دهنده این است که شامپانزه‌ها درحال کشتن اعضای سابق گروه خود هستند. هویت‌های گروهیِ جدید به‌طور کامل بر روابطی که سال‌ها وجود داشته، غلبه کرده است. من ترجیح می‌دهم از واژه «جنگ داخلی» استفاده نکنم، اما قطبی‌شدن و خشونت جمعی که در این حیوانات دیده‌ایم، می‌تواند داده‌های عمیقی درباره گونه خودمان (انسان‌ها) به ما بدهد.»

مراحل دوپاره‌شده قبیله شامپانزه‌ها

محققان برای این مطالعه، ۲۴ سال داده‌های مربوط به شبکه‌های گروهی این شامپانزه‌ها، ۱۰ سال ردیابی GPS و ۳۰ سال اطلاعات جمعیتی آنها را بررسی کرده‌اند. آنها متوجه شده‌اند این جدایی در سه مرحله مجزا رخ داده است.

ابتدا روابط شامپانزه‌ها دوقطبی شده و به دو دسته کاملاً مجزا به نام‌های «غربی» و «مرکزی» تقسیم شده‌اند. در دو سال بعد، تعاملات بین این دو دسته به پایین‌ترین حد خود رسیده است. در طول این دوره، شامپانزه‌های نر گروه غربی شروع به گشت‌زنی در قلمرو خود کرده و رفتارهای تهاجمی آنها نسبت به نرهای گروه مرکزی افزایش یافته است.

در نهایت تا سال ۲۰۱۸، این شکاف و جدایی به یک وضعیت دائمی تبدیل شده است.

اوج این تنش‌ها به خشونتی مرگبار ختم شد. نویسندگان این مقاله کشته‌شدن ۶ شامپانزه نر بالغ در سال ۲۰۱۸ را ثبت کردند. دامنه این خشونت‌ها در ادامه گسترده‌تر شد و به قتل ۱۴ نوزاد شامپانزه در سال ۲۰۲۱ رسید. بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ نیز ۱۴ مورد مرگ دیگر در این جمعیت رخ داد که هرچند علت آن مستقیماً مشاهده نشده بود، اما محققان با توجه به عدم وجود هیچ‌گونه علائم بیماری، معتقدند که آنها نیز احتمالاً کشته شده‌اند.

نکته جالب اینکه تمام حملات مشاهده‌شده توسط گروه «غربی» انجام شده که از نظر تعداد، جمعیت کمتری داشته‌اند.

محققان به چند دلیل برای وقوع این رویداد اشاره کرده‌اند. یکی از دلایل، جمعیت بیش از حد است. به گفته آنها جمعیت گروه اولیه به نزدیک ۲۰۰ شامپانزه رسیده بوده که در میان آنها بیش از ۳۰ نر بالغ وجود داشته است. این تعداد، حفظ روابط اجتماعی درون یک قبیله را به شدت دشوار می‌کند. همچنین مرگ ناشناخته ۶ شامپانزه بالغ در سال ۲۰۱۴ و شیوع یک بیماری تنفسی در سال ۲۰۱۷ که جان ۲۵ شامپانزه را گرفت، پیوندهای اجتماعی آنها را به‌شدت ضعیف کرد.

در سال ۲۰۱۵ نیز ظاهراً یک «نر آلفای» جدید از گروه غربی به‌طور اتفاقی به قدرت رسید، درحالی‌که دو رهبر قبلی از گروه مرکزی بودند. این تغییر هرم قدرت، تنش‌های بین گروهی را شعله‌ورتر کرد.