علم دقیقاً چیست؟ حتی دانشمندان هم تعریف یکسانی ندارند

پژوهشی تازه نشان می‌دهد دانشمندان حتی درباره اینکه علم چیست و چه هدفی دارد، چندان توافق ندارند. این مطالعه نشان می‌دهد اختلاف‌نظر دانشمندان درباره ماهیت علم از اختلاف‌نظر عموم مردم بیشتر است. بسیاری از آن‌ها حتی درباره توصیف‌هایی که بین مردم پذیرفته‌شده هستند، ملاحظاتی دارند.

این یافته‌ها پرسشی قدیمی را دوباره مطرح می‌کنند: علم چیست و چه چیزی آن را از دیگر راه‌های شناخت جهان متمایز می‌کند؟

«مارینا دوبووا» (Marina Dubova)، پژوهشگر پیشین مؤسسه سانتافه و سرپرست این مطالعه، می‌گوید میزان اختلاف‌نظر میان دانشمندان برای او غیرمنتظره بود. حتی پژوهشگرانی که در یک حوزه تخصصی فعالیت می‌کنند، برداشت یکسانی از علم ندارند.

در مقابل، عموم مردم معمولاً تصویری یکدست‌تر و آرمانی‌تر از علم دارند. آن‌ها علم را فرایندی قابل‌اعتماد برای کشف حقیقتی عینی می‌دانند. در این تصویر، نقش خلاقیت و عدم قطعیت کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

پاسخ دانشمندان به پرسش «علم چیست»

دوبووا و «کیاوِن لیو» (Qiawen E. Liu)، پژوهشگر دانشگاه پرینستون، از ۹۱ دانشمند و ۹۹ نفر از عموم مردم نظرسنجی کردند. شرکت‌کنندگان باید ۱۸ توصیف تاریخی از علم را ارزیابی می‌کردند. این توصیف‌ها علم را به فعالیت‌هایی مانند کارآگاهی، جست‌وجوی حقیقت یا آینه‌ای برای بازتاب واقعیت تشبیه می‌کردند.

بیشتر شرکت‌کنندگان در یک نکته توافق داشتند: علم با کنجکاوی و حل معماهای جهان ارتباط دارد. اما فراتر از این نقطه مشترک، دیدگاه‌ها تفاوت زیادی پیدا می‌کردند.

برخی دانشمندان علم را جست‌وجوی حقیقتی مستقل از انسان می‌دانستند. گروهی دیگر بر نقش قضاوت انسانی و خلاقیت در فرایند پژوهش تأکید داشتند. درباره روش علمی نیز توافقی وجود نداشت. بعضی آن را مبتنی بر روش‌های مشخص و تثبیت‌شده می‌دیدند. برخی دیگر معتقد بودند پژوهش علمی به بداهه‌پردازی و انعطاف نیاز دارد.

دوبووا احتمال می‌دهد تجربه شخصی دانشمندان در شکل‌گیری این تفاوت‌ها نقش داشته باشد. پژوهشگران، مانند آشپزهایی با روش‌های متفاوت، لزوماً درباره بهترین شیوه انجام کارشان توافق ندارند.

نکته جالب دیگر این بود که دیدگاه عموم مردم به فیزیک‌دانان و زیست‌شناسان نزدیک‌تر بود. در مقابل، نظرات آن‌ها با دیدگاه دانمشندان روان‌شناسی و علوم اجتماعی تفاوت بیشتری داشت. یکی از توضیح‌های احتمالی این است که فیزیک و زیست‌شناسی سهم بیشتری در آموزش عمومی علم دارند.

این اختلاف‌نظرها بر انتخاب موضوعات پژوهشی و نحوه ارزیابی دستاوردهای علمی تأثیر دارند. همچنین ممکن است بخشی از نارضایتی مردم را توضیح دهند. برای مثال، وقتی دانشمندان پاسخ قطعی ندارند یا با شواهد تازه نتیجه‌گیری‌های قبلی را تغییر می‌دهند، بخشی از مخاطبان دچار سردرگمی می‌شوند.

دوبووا همچنین درباره تأثیر هوش مصنوعی بر آینده پژوهش علمی هشدار می‌دهد. اگر سیستم‌های هوش مصنوعی فرایند کشف علمی را خودکار کنند، ممکن است یک برداشت محدود از علم تقویت شود. در نتیجه، رویکردهای متفاوت و ارزشمند برای پژوهش نادیده گرفته می‌شوند.

او تأکید می‌کند نباید برداشت رایج از علم را بدیهی فرض کنیم. بهتر است همواره درباره تصور دیگران از علم پرسش کنیم و نسبت به تفاوت دیدگاه‌ها کنجکاو بمانیم.

دوبووا و همکارانش، نتایج مطالعه خود را در ژورنال Royal Society Open Science منتشر کرده‌اند.