آذربایجان با انتقال ترافیک اینترنت ایران در رده‌بندی جهانی مصرف ChatGPT سوم شد

داده‌های موجود نشان می‌دهد که آذربایجان در مدتی کوتاه از رده چهل‌وچهارم مصرف ChatGPT در جهان به رده سوم رسیده است. گزارشی تازه ادعا می‌کند که انتقال ترافیک اینترنت ایران از مسیر یک اپراتور آذربایجانی این اتفاق را رقم زده است.

براساس گزارش Digital Impact Lab، به‌دنبال توافق‌نامه‌ای که در اردیبهشت ۱۴۰۴ میان شرکت ارتباطات زیرساخت ایران و آذربایجان برای توسعه ترانزیت داده و زیرساخت ارتباطی امضا شد، بخشی از داده‌های ترافیک اینترنت ایران به اپراتور Delta Telecom در آذربایجان منتقل می‌شود.

از سوی دیگر اما همین اتفاق باعث شده آذربایجان که در سه‌ماهه اول ۲۰۲۵ در رده چهل‌وچهارم جهان از نظر مصرف ChatGPT قرار داشت، در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۵ پس از سنگاپور و هلند به رده سوم برسد و در جایگاهی بالاتر از سوئیس و امارات متحده عربی قرار بگیرد.

این اطلاعات حاکی است که آذربایجان در پنج فصل، ۴۱ جایگاه در رده‌بندی صعود کرده است. این مقدار دو برابر بیشتر از ژاپن است که بعد از آذربایجان سریع‌ترین رشد را داشته و ۱۹ پله جایگاه خود را ارتقا داده است. Digital Impact Lab می‌گوید هیچ عامل رشد ارگانیکی نمی‌تواند این ارتقای عظیم را برای کشوری با جمعیت ۱۰ میلیون نفری توضیح بدهد.

گزارش حاضر نشان می‌دهد که تغییرات ترافیکی در اپراتور Delta Telecom با خاموشی‌های سراسری اینترنت در ایران همخوانی داشته است. برای مثال، قطعی اینترنت از ۹ اسفند باعث شد ترافیک مسیر پروکسی دلتا تلکام نیز تقریباً به صفر برسد. پیش‌تر در قطعی دی‌ماه نیز افت و خیزهای مشابهی با قطع و وصل شدن اینترنت ایران در ترافیک این اپراتور مشاهده شده بود.

آزمایشگاه Digital Impact چهار فاز را برای تغییرات ترافیکی آذربایجان در انتقال ترافیک ایران روایت می‌کند:

• فاز اول: تحلیل‌های فنی در گزارشی به تاریخ ماه مه ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که پس از توافق شرکت ارتباطات زیرساخت ایران با دلتا تلکام، تغییر رفتار مسیریابی ترافیکی آغاز شده بود. اپراتورهای اینترنت در ایران تغییر پاسخ‌های DNS را برای دامنه‌های تحت تحریم شروع کرده بودند و از فضای ترافیکی دلتا تلکام استفاده می‌کردند.
• فاز دوم: خاموشی اینترنت در دی‌ماه باعث قطع ارتباط چندین سرویس‌دهنده خارجی Upstream از کشور شد و دلتا تلکام ترافیک باقی‌مانده را جذب کرد. رادار کلودفلر نشان می‌دهد که ترافیک AS29049 یعنی همان دلتا تلکام در تاریخ ۲۸ دی‌ماه تقریباً به کف رسیده بود و بعد از ۲۹ دی‌ماه شروع به رشد کرد. این ترافیک در تاریخ ۱ بهمن به نقطه اوج خود رسید. اما در ادامه در تاریخ ۵ بهمن ترافیک دوباره افت پیدا کرد تا در نهایت در اواسط بهمن شرایط ارتباطی بهتر شد.
• فاز سوم: در طولانی‌ترین قطعی اینترنت تاریخ جهان که از ۹ اسفند آغاز شد، تمام ترافیک بین‌الملل ایرانیان قطع شد و ترافیک مسیر پروکسی دلتا تلکام نیز به نزدیک صفر رسید.
• فاز چهارم: اتصال مجدد اینترنت در تاریخ ۵ خرداد بلافاصله موجب رشد ترافیک دلتا تلکام شد و روند رشد پایدار ترافیک تاکنون ادامه داشته است.

این آزمایشگاه همچنین مدعی است در داده‌های رادار کلودفلر نیز الگوهای مشابهی دیده می‌شود که افزایش ترافیک دلتا تلکام را با برقراری ارتباط اینترنت در ایران نشان می‌دهد. از طرف دیگر، زمانی که اینترنت در ایران قطع بوده، ترافیک این اپراتور افت قابل توجهی داشته است.

به گفته Digital Impact، بررسی مسیر BGP یا «پروتکل دروازه‌ای مرزی» نشان‌دهنده مرکزیت ساختاری دلتا تلکام در ارتباط جهانی شرکت ارتباطات زیرساخت ایران است. در این گزارش گفته شده شرکت زیرساخت تنها دو ارتباط مستقیم Tier 1 به اپراتورهای Orange و Sparkle دارد و مابقی ارتباطات Tier 1 زیرساخت از طریق دلتا تلکام انجام می‌شود. بنابراین Digital Impact می‌گوید دلتا تلکام نه یک مسیر اختیاری برای شرکت ارتباطات زیرساخت، بلکه گیت‌وی اصلی ارتباط اینترنت ایران با اپراتورهای Tier 1 در شبکه جهانی است.

دلتا تلکام به‌طور مستقیم به Cogent ،Arelion ،NTT ،TATA ،Lumen ،GTT و Vodafone وصل می‌شود و این ارتباط به Zayo ،Liberty ،DTAG ،PCCW  و Telxius هم ادامه می‌یابد. طبق ادعای این گزارش، این ارتباطات جانبی نیستند، بلکه ارتباطات زیرساختی اصلی دلتا تلکام با شبکه جهانی محسوب می‌شوند.

پیش‌تر دسترسی کاربران به سرویس‌های تحریم‌شده ازجمله اسپاتیفای و Claude پرسش‌های زیادی را درباره جابه‌جایی مسیر ترافیک اینترنت کاربران به‌وجود آورده بود. حالا این گزارش مدعی است که ابعاد تازه‌ای از این مسئله را روشن کرده است.