وکیل دعاوی سایبر تشریح کرد: چالش‌های حقوقی و جرایم مرتبط با هوش مصنوعی

«شاهپور دولتشاهی»، وکیل پایه یک دادگستری و متخصص دعاوی سایبر، در گفتگویی با دیجیاتو، به بررسی ابعاد حقوقی و کیفری فراگیری هوش مصنوعی پرداخت. در این مصاحبه چالش‌ها و پرونده‌های نوظهور مرتبط با هوش مصنوعی در ایران بررسی شده است.

این وکیل متخصص دعاوی سایبر، با اشاره به تحول عظیمی که هوش مصنوعی در عرصه‌های مختلف ایجاد کرده، گفت که این فناوری هم برای کشف داروهای جدید و هم برای شکستن رمزها، جاسوسی، تحلیل داده‌های مردم و حتی تحلیل اهداف جنگی به کار می‌رود. او به پروژه Maven وابسته به شرکت آنتروپیک اشاره کرد و افزود که متأسفانه در جنگ تحمیلی اخیر علیه کشورمان، داده‌های ایران با هوش مصنوعی تحلیل و در اختیار دشمن قرار گرفت که موضوعی بسیار جدی است.

ویدئوی گفتگو در آپارات دیجیاتو:

ویدئوی گفتگو در یوتوب دیجیاتو:

دولتشاهی با بیان اینکه ممکن است امروز پاسخ حقوقی برای همه این مسائل وجود نداشته باشد، خاطرنشان کرد که برای بسیاری از آنها راهکار وجود دارد و اگر هم نباشد، باید مسئله را مطرح کرد تا باب مباحثه باز شود یا رویه قضایی شکل بگیرد یا نهادهای قانونگذار به سمت تنظیم‌گری حرکت کنند. او تأکید کرد که تا وقتی پرونده‌های قضایی مطرح نشوند، خلأهای قانونی و آیین‌نامه‌ای شناسایی نخواهند شد.

کارایی قانون جرائم رایانه‌ای

این حقوقدان در ادامه، با اشاره به تجربه چند سال اخیر، اظهار داشت که نظام قضایی ایران با خلأ قانونیِ جدی مواجه نیست، چراکه قانون جرائم رایانه‌ای مصوب ۱۳۸۸ همچنان پاسخگوست.

دولتشاهی به ماده ۱۳ این قانون اشاره کرد و آن را بسیار مترقی دانست؛ ماده‌ای که ساخت، انتشار یا استفاده از ابزارهای مختص ارتکاب جرائم رایانه‌ای را جرم اعلام کرده است. او افزود که این ماده اگرچه در زمان تصویب، هوش مصنوعی را در بر نمی‌گرفت، اما امروز دقیقاً با ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی که برای ارتکاب جرم ساخته می‌شوند، انطباق دارد. او حتی برای فرضی که هوش مصنوعی به خلاقیت و جنریشن رسیده و خودش جرم تولید کند، استفاده از ماده ۲۵ این قانون را قابل تصور دانست.

هشدار درباره بازنشر محتوای مجرمانه

به گفته این وکیل پایه یک، بزرگ‌ترین دسته از جرائمی که هوش مصنوعی تسهیل می‌کند، جرائم علیه تمامیت معنوی اشخاص نظیر توهین، تهمت، افترا، نشر اکاذیب و به‌ویژه دیپ‌فیک است.

دولتشاهی هشدار داد که هیچ تفاوتی بین کسی که محتوای مجرمانه را می‌سازد و کسی که آن را منتشر یا بازنشر می‌کند، وجود ندارد. به گفته او، اثبات عدم سوء‌نیت بازنشرکننده در دادگاه کار سختی دارد و ممکن است پذیرفته نشود. او از مردم خواست که هرگز محتوایی را که به حیثیت یا مال یک شخص یا برند آسیب می‌زند، حتی برای چند نفر ارسال نکنند.

او با اشاره به عنصر معنوی جرم (علم و عمد)، اذعان کرد که اگرچه در حقوق کیفری، احراز سوءنیت اهمیت دارد، اما این کار در عمل بسیار دشواری است. به همین دلیل، بهترین راه پیشگیری، خودداری کامل از انتشار و ارسال چنین محتوایی است.

چالش مالکیت فکری

این کارشناس دعاوی سایبر، مالکیت فکری را یکی دیگر از مسائل پررنگ حقوقی در عصر هوش مصنوعی دانست. او گفت که امروزه افراد به‌راحتی می‌توانند آثار هنری، ادبی یا موسیقی دیگران را با هوش مصنوعی تغییر دهند و به نام خود منتشر کنند؛ کاری که قبلاً نیازمند تخصص در آن حوزه بود. به گفته او، این پرسش مطرح است که هوش مصنوعی محتوای علمی یا ادبی را از چه منابعی استخراج می‌کند و آیا اصلاً به منبع ارجاع میدهد یا خیر. وی تأکید کرد که در بسیاری از موارد، حقوق مالکیت فکری افراد نقض می‌شود و هیچ ارجاعی هم در کار نیست.

آیا هوش مصنوعی شخصیت حقوقی دارد؟

دولتشاهی به موضوع بسیار نوظهورِ «آثار پدیدآمده از سوی هوش مصنوعی» پرداخت و گفت که باید میان حقوقِ کاربر و حقوقِ پلتفرم تمایز قائل شد. او توضیح داد که اگر کاربری از هوش مصنوعی بخواهد شعری بسراید یا موسیقی بسازد، این پرسش پیش می‌آید که آیا کاربرِ سفارش‌دهنده، صاحب حق اثر است یا خود سامانه که متعلق به یک شرکت با سرمایه‌گذاری میلیارد دلاری است.

به گفته او، تا امروز هوش مصنوعی در قوانین کشورها شخصیت حقوقی ندارد و نمی‌توان از آن بازخواست کرد یا حقوقی به آن اعطا کرد. شرکت‌هایی مانند اوپن‌ای‌آی و گوگل همواره می‌گویند که فقط پلتفرم را در اختیار کاربران گذاشته‌اند. با این حال، او معتقد است که دنیا به سمت هوش مصنوعی عمومی پیش می‌رود و ممکن است به‌زودی نظام‌های حقوقی ناچار شوند برای هوش مصنوعی شخصیت حقوقی قائل شوند تا هم بتوانند از آن بازخواست کنند و هم حقوقی برای آن در نظر بگیرند.

فقدان تمرکز در تحقیقات حقوقی ایران

این وکیل پایه‌یک در پاسخ به دغدغه فقدان یک جریان نخبگانیِ متمرکز در ایران، اذعان کرد که یقیناً در مجامع علمی، دانشگاهی، انجمن ملی هوش مصنوعی، دانشکده‌های حقوق، پژوهشگاه قوه قضاییه و نهادهای بالادستی به این مسائل فکر می‌شود، اما اشکال اصلی، عدم تمرکز و تجمیع است. به گفته او، این تحقیقات به‌صورت پراکنده انجام می‌شود و به یک جریان فکریِ واحد برای قانونگذاری نمی‌رسد. او تأکید کرد که در دنیا، شورای اروپا، آمریکا و سازمان ملل روی این موضوعات کارگروه‌هایی تشکیل دادهاند، اما در ایران همچنان متولی مشخصی برای آینده‌پژوهی و راه‌اندیشیِ یکپارچه وجود ندارد.

پرونده‌های مرتبط با هوش مصنوعی رو به تزاید است

دولتشاهی با بیان اینکه پرونده‌های سوءاستفاده از هوش مصنوعی در ایران رو به افزایش است، به نمونه‌ای تلخ اشاره کرد:

یک آقا در کشاکش دعاوی خانوادگی، با هوش مصنوعی تصاویر خلاف اخلاق از همسرش تولید کرده بود تا بدون پرداخت مهریه از او طلاق بگیرد.

 او افزود که این اتفاق ممکن است برعکس نیز رخ دهد و حتی ممکن است مکالمات جعلی تولید شود که در آن شخصی به بدهی اقرار کرده باشد. او یادآور شد که در قانون تجارت الکترونیکی، «داده‌پیام» در حکم نوشته است و مراجع قضایی نمی‌توانند آن را نادیده بگیرند، مگر اینکه طرف مقابل ادعای جعل کند.

دولتشاهی تأکید کرد:

در گذشته برای جعل نیاز به تخصص بود، اما امروز با هوش مصنوعی، جرم به‌عنوان خدمت (Crime as a Service) ارائه می‌شود و کاربران به‌راحتی دست به ارتکاب جرم می‌زنند. راحتی ارتکاب و سختی شناسایی، بستر را برای رشد نمایی این جرائم فراهم کرده است.

آمادگی سیستم قضایی و کارشناسی

این کارشناس حقوقی، آمادگی سیستم قضایی را نسبی اما قابل قبول دانست و گفت: با سال‌ها فعالیت پلیس فتا و دادسرای تخصصی جرائم رایانه‌ای، آشنایی قضات و کارشناسان افزایش یافته است. با این حال، او به چالش‌هایی چون اطاله دادرسی، هزینه‌های بالای کارشناسی و احتمال خطای فنی یا انسانی اشاره کرد و گفت که نمی‌توان ادعا کرد همه پرونده‌ها به نتیجه مطلوب می‌رسند، اما مردم نباید از پیگیری حق خود ناامید شوند.

دولتشاهی با الگوبرداری از تشکیل شعبه ۱۱۰ مجتمع قدس برای جرائم رمزارزی، پیش‌بینی کرد که در سال‌های آینده، احتمالاً شعب ویژه یا حتی مجتمع قضایی ویژه برای جرائم هوش مصنوعی نیز ایجاد شود.

مسئولیت پلتفرم‌ها در انتشار محتوا

دولتشاهی درباره مسئولیت پلتفرم‌های داخلی گفت که از نظر حقوق کیفری، اثبات معاونت در جرم برای پلتفرم‌ها دشوار است، زیرا نیاز به همفکری و توافق قبلی با مجرم دارد. اما در عمل، نهادهای بالادستی مانند ساترا و وزارت ارشاد از پلتفرم‌ها تعهد گرفته‌اند که نظارت کنند و محتوای مجرمانه را حذف کنند. به گفته او، اگرچه «عدم نظارت» جرم انگاری نشده، اما یک مسئولیت اجتماعی است و پلتفرم‌ها باید بخشی از درآمد خود را صرف پیشگیری و نظارت کنند. در غیر این صورت، ضمانت اجراهایی مانند تعلیق مجوز، جریمه یا ابطال پروانه در انتظار آنهاست.

در مورد پلتفرم‌های خارجی مانند اینستاگرام و یوتیوب، این وکیل به دو ظرفیت «فنی» (استفاده از بخش ریپورت) و «قضایی» اشاره کرد، اما اذعان داشت که در بسیاری از موارد، محتوای مجرمانه از منظر ایران (مسائل سیاسی، اخلاقی یا امنیت ملی) در خارج از کشور «آزادی بیان» محسوب می‌شود و پلتفرم‌ها آن را حذف نمی‌کنند، که عملاً یک بن‌بست حقوقی است.

آینده قانونگذاری و توازن با رشد علم

دولتشاهی با اشاره به اینکه در حال حاضر قوانین موجود برای جرائم فعلی پاسخگو هستند، اما در موضوع «شخصیت حقوقی هوش مصنوعی» خلأ داریم، گفت که نظام حقوقی ایران از سال ۸۸ با قانون جرائم رایانه‌ای و سپس قانون مجازات اسلامی ۹۲، مسئولیت کیفری برای اشخاص حقوقی را پیش‌بینی کرده و ممکن است به‌زودی برای پلتفرم‌های هوش مصنوعی نیز چنین مسئولیتی تعریف شود.

با این حال، او هشداری جدی مطرح کرد و گفت که قانونگذار باید مراقب باشد دست علم را نبندد.

توصیه‌هایی به مردم

شاهپور دولتشاهی در پایان، چند توصیه ضروری به شهروندان ارائه کرد:

• واکنش هیجانی نشان ندهید: اگر محتوای هجوآمیز یا خلاف حیثیت شما یا خانواده‌تان منتشر شد، زندگی خود را به آتش نکشید. ممکن است دیپ‌فیک باشد. افکار عمومی حافظه کوتاهی دارد و واکنش‌های تند، فقط به آن آتش هیزم می‌ریزد.
• اگر آسیب جدی است، هوشمندانه شکایت کنید و از مشاوره‌های حقوقی، فنی و رسانه‌ای درست بهره ببرید.
• هرگز از سر خشم، اظهارنظر مجرمانه نکنید: ممکن است منشأ محتوا خارج از کشور باشد و قابل پیگیری نباشد، اما شما در دسترس هستید. یک کامنت یا پست مجرمانه، شما را روانه دادسرا می‌کند و دفاع از «سوءنیت نداشتم» در آن شرایط بسیار دشوار است.
• فرهنگ خود را با فناوری تطبیق دهید؛ با وجود پیشینه کهنِ فرهنگ آبرو و حیثیت در ایران، باید پذیرفت که فناوری تغییر کرده و بسیاری از این محتواها جعلی یا بزرگنمایی‌شده هستند.
• به تقاصای جرم دیگران، خودتان مرتکب جرم نشوید؛ ممکن است نتوانید جرم طرف مقابل را اثبات کنید، اما او بهراحتی جرم شما را مستند خواهد کرد.