۶۶ روز و ۱۵۶۰ ساعت قطع اینترنت؛ آش اینترنت طبقاتی هر روز شورتر می‌شود

بیش از ۱۵۶۰ ساعت از قطع گسترده اینترنت گذشته و هنوز مردم نمی‌دانند تکلیف آینده دسترسی در ایران چگونه خواهد بود. آیا اینترنت به وضعیت پیش از جنگ برمی‌گردد یا خواب‌های دیگری برای آن دیده‌اند.

به‌ گزارش دیجیاتو، تازه‌ترین به‌روزرسانی نت‌بلاکس که مربوط به امروز (دوشنبه ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵) است، نشان می‌دهد ۶۶ روز از آغاز قطعی اینترنت در ایران گذشته و این وضعیت همچنان ادامه دارد.

نت‌بلاکس در گزارش خود اشاره کرده که با وجود ایجاد دسترسی به شبکه جهانی به‌صورت گزینشی و از طریق کانال‌هایی مثل اینترنت پرو، هنوز دسترسی به اینترنت برای عموم مردم باز نشده است.

نمودار منتشر شده از سوی نت‌بلاکس نشان می‌دهد که سطح دسترسی در ایران همچنان ۲ درصد است. از آغاز قطع اینترنت در ایران در روز ۹ اسفند سال گذشته، به‌جز یک مقطع چند ساعته، هرگز سطح دسترسی از ۲ درصد بالاتر نرفته و به این ترتیب، طولانی‌ترین قطع ملی در تاریخ اینترنت به نام ایران ثبت شده است.

در این مدت تنها گروه‌های خاصی که موفق به دریافت خط سفید یا اینترنت پرو شده‌اند، امکان اتصال پایدار پیدا کرده‌اند.

تداوم محدودیت‌های اینترنتی در ایران نه‌تنها به اختلال در زندگی روزمره و فعالیت‌های اقتصادی انجامیده، بلکه با ایجاد مسیرهای غیررسمی و پرهزینه برای دسترسی، در کنار ارائه طرح‌هایی مانند اینترنت پرو، به تعمیق شکاف‌های اجتماعی و دیجیتال دامن زده است.

دو قطبی تازه و پیش‌رونده

تلاش‌ها برای طبقاتی کردن اینترنت و عرضه اینترنت پرو از سوی اپراتورها، موجب شده که مردم در ایران به دو دسته تقسیم شوند. آنها که در گروه‌های ممتاز قرار می‌گیرند و دسترسی‌شان به اینترنت برقرار می‌شود و افرادی که یا در این گروه‌ها نیستند یا ترجیح می‌دهند زیر بار تبعیض نروند.

اینترنت پرو که به نظر می‌رسد فرصتی برای اپراتورهای اینترنت فراهم کرده تا از آب گل‌آلود اینترنت در ایران ماهی بگیرند، به سرعت در حال گسترش است و هر روز پیامک‌های آن برای گروه‌های مختلف، از فعالان اقتصادی گرفته تا وکلا و پزشکان تا اتحادیه طلا و جواهر و دانشجویان برخی دانشگاه‌های کشور ارسال می‌شود.

در این میان نهادهای صنفی مختلفی به این طرح‌های تبعیض‌آمیز اعتراض کرده‌اند که آخرین نمونه آن، انجمن فین‌تک بود. این انجمن در بیانیه‌ای که روز جمعه ۱۱ اردیبهشت‌ماه منتشر شد، ایجاد دسترسی‌های ویژه را به معنای پذیرش رسمی محدودیت برای عموم جامعه و تبدیل یک حق عمومی به یک امتیاز دولتی و رانتی دانست. پیش از این نیز، نهادهایی از جمله کانون وکلای دادگستری سمنان و اصفهان، سازمان نظام پرستاری و انجمن طراحان گرافیک، مخالفت خود را با این طرح اعلام کرده بودند.

در همین حال، مردم نیز از «خط‌سفیدها» عصبانی‌اند و از افرادی که زیر بار تبعیض اینترنت پرو رفته‌اند به شدت انتقاد می‌کنند.

کارشناسان و فعالان صنفی معتقدند که تداوم این سیاست، موجب تعمیق شکاف اجتماعی می‌شود و باید هم‌اکنون به آن پایان داد.

کسی اینترنت طبقاتی را گردن نمی‌گیرد

در حالی که شواهد متعدد حاکی از تلاش‌ها برای تثبیت اینترنت طبقاتی است، کسی در مجموعه دولت و حاکمیت تا کنون آن را تایید نکرده است.

شورای عالی امنیت ملی که تصمیم قطع اینترنت را گرفته تا کنون هیچ بیانیه و اطلاعیه‌ای درباره این تصمیم و زمان پایان آن منتشر نکرده است. همچنین گفته می‌شود که اینترنت پرو با مجوز این شورا عرضه شده است. از سوی دیگر افرادی که در شورای عالی فضای مجازی حامی تداوم سیاست‌های فیلترینگ و طبقاتی شدن اینترنت و طراح ایده‌هایی مانند «اینترنت اقشار» هستند،‌ این روزها سکوت کرده‌اند و ترجیح می‌دهند در رسانه‌ها آفتابی نشوند.

همین سکوت نهادها و افراد متولی و دست‌اندرکار، بازار شایعات را داغ کرده و نگرانی‌ها را افزایش داده است. از سوی دیگر، تنها نظرات در مورد آینده اینترنت از سوی کسانی اظهار می‌شود که عاملیتی در این زمینه ندارند.

یکی از این افراد امیرحسین ثابتی، نماینده مجلس است که گفته بود: «شورای عالی امنیت ملی از فردای جنگ به خاطر بسیاری از هسته‌های شورش که به دنبال به هم ریختن مملکت هستند و یک نمونه از نتیجه کار آن‌ها را در ۱۸ و ۱۹ دی دیدیم، تصمیم گرفت [اینترنت را قطع کند] و با تصمیم شورای عالی امنیت ملی، فعلا قرار نیست اینترنت باز شود.»

در مقابل، افرادی مانند محمدحافظ حکمی، مشاور وزیر ارتباطات، موضع متفاوتی دارند و می‌گویند که اینترنت پس از عادی شدن شرایط، به وضعیت پیش از جنگ برمی‌گردد.

حکمی همچنین بارها تاکید کرده که اینترنت پرو «مطلقاً طرح وزارت ارتباطات نیست و وزارت ارتباطات مجوزی در این زمینه صادر کرده است.»

در حالی که مشاور وزیر ارتباطات می‌گوید اینترنت پرو ارتباطی با وزارتخانه متبوعش ندارد، معاون وزیر تلویحاً از این طرح حمایت کرده و مشکل را «اجرای بد» آن دانسته است.

احسان چیت‌ساز، معاون سیاستگذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، گفته است اینترنت پرو را نباید یک اینترنت طبقاتی دانست؛ چراکه یک رویکرد مقطعی است و به هیچ عنوان جایگزین اینترنت پایدار و عمومی نیست.

او افزوده است «اینترنت پرو با هدف کاهش خسارت به کل اقتصاد دیجیتال کشور طراحی شده است، نه اینکه افراد خاص به اینترنت دسترسی داشته باشند.»

تخلفات گسترده و بازار سیاه اینترنت پرو

داستان اینترنت پرو آن‌قدر شور شده که حتی داد رئیس قوه قضاییه را هم درآورده است. سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (رگولاتوری) تأیید کرده که تخلف برخی اپراتورها در عرضه اینترنت پرو محرز شده است. اما این سازمان تاکنون گزارشی از اقدامات انجام شده برای توقف این تخلفات نداده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که این سرویس به کاربران عادی هم فروخته‌ شده، در حالی که مجوز اولیه تنها برای کسب‌وکار‌ها صادر شده بود. گزارش‌ها همچنین از شکل‌گیری بازار سیاه برای فروش دسترسی اینترنت پرو حکایت دارد که با قیمت‌های سرسام‌آور و خارج از ضوابط رسمی در حال معامله است.

تجربه و قواعد علمی اقتصاد نشان داده که هر جا که قوانین شفاف نباشند، رقابت وجود نداشته باشد و عده‌ای بتوانند تصمیم‌های تبعیض‌آمیز بگیرند، فساد و رانت نیز شکل می‌گیرد و مشخص نیست چرا سیاست‌گذاران اینترنت در ایران، با پیچیده کردن و سطح‌بندی بی‌دلیل دسترسی به اینترنت،‌ رانت و فساد و تبعیض را در کشور تعمیق می‌کنند.