گزارش انجمن تجارت الکترونیک: بازار فیلترشکن‌ در ایران ۳۰ هزار میلیارد تومان گردش دارد

آخرین گزارش کیفیت اینترنت انجمن تجارت الکترونیک نشان می‌دهد پیش از قطع اینترنت سراسری، بازار فیلترشکن‌ها در ایران حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان حجم داشت.

به گزارش دیجیاتو، گزارش ششم کیفیت اینترنت در ایران قرار بود ساعت ۴ عصر ۹ اسفند ۱۴۰۴ رونمایی شود اما صبح همان روز جنگ شروع شد و در نهایت انتشار گزارش، ۳۰ فروردین ۱۴۰۵ انجام شد.

با توجه به تاخیر اجباری ایجادشده در انتشار گزارش کیفیت اینترنت لازم است در همین ابتدا ذکر کنیم که اطلاعات این گزارش مربوط به دوران قبل از قطع اینترنت اخیر است. با وجود این هنوز اطلاعات دارای اهمیتی در گزارش موجود است.

گردش ۳۰ هزار میلیارد تومانی بازار فیلترشکن

بر اساس برآوردهای انجمن تجارت الکترونیک تهران، بازار فیلترشکن در ایران اندازه‌ای حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان دارد. از این میزان حداقل ۱۸.۷ تا ۲۲.۲ همت درآمد مستقیم، حدود ۴۷ میلیون دلار درآمد از طریق فاندهای بین‌المللی و میلیون‌ها دلار درآمد تبلیغاتی است که در نهایت بازاری ۳۰ همتی را تشکیل می‌دهد.

در زمان نوشتن این گزارش در دیجیاتو، بیشتر از ۵۰ روز است که قطع سراسری اینترنت باعث شده فیلترشکن‌ها ده‌ها برابر گران‌تر از پیش از جنگ شوند. همزمان با افزایش قیمت‌ها افراد بسیاری توانایی مالی خرید آن را از دست داده‌اند. بنابراین اندازه‌گیری حجم فعلی بازار فیلترشکن‌ها نیاز به پژوهشی مستقل و جدید دارد.

با وجود این، پیمایش ملی انجمن تجارت الکترونیک به کمک مرکز افکارسنجی «ایسپا» که دی‌ماه ۱۴۰۴ انجام شده بود نشان می‌دهد ۸۲.۴ درصد از کاربران برای استفاده از اینترنت به فیلترشکن نیاز دارند.

در بخشی از این نظرسنجی از افرادی که بیشتر از شبکه‌های اجتماعی داخلی استفاده می‌کنند، پرسیده شده «آیا در استفاده از اینترنت به فیلترشکن نیاز دارید؟». ۷۳ درصد از این افراد در پاسخ گفته‌اند از فیلترشکن استفاده می‌کنند.

بخش نگران‌کننده جایی است که ۳۰ درصد افراد به سوال «آیا فرزند یا کسانی که مسئولیت Digital Parenting آنها با شماست، از فیلترشکن استفاده می‌کنند؟» پاسخ بله داده‌اند که مشخص می‌کند بسیاری از کودکان و نوجوانان مشتری فیلترشکن‌ها هستند.

ایران در میان ده کشور با بدترین وضعیت کیفیت اینترنت و بیشترین قطعی قرار دارد

در بخش دیگری از این گزارش، شاخص RTT (Round Trip Time) را اندازه‌گیری شده است. سایت‌های فیلترشده و تحریمی از میان لیست تست حذف شده‌اند. با وجود این وضعیت در این بخش به‌هیچ‌عنوان مطلوب نیست.

شاخص RTT زمان رفت‌وبرگشت اطلاعات بین کاربر و اینترنت است. هرچه این عدد کمتر باشد، اینترنت شما چابک‌تر عمل می‌کند. RTT پایین برای سرعت در وب‌گردی و جلوگیری از لگ در بازی‌های آنلاین و مواردی مانند تماس‌های تصویری حیاتی است.

نتیجه تست‌ها مشخص کرده است که ایران در این شاخص فقط از هشت کشور آنگولا، نیجریه، کنگو، سودان، مصر، اتیوپی، کامرون، ترکمنستان و کوبا وضعیت بهتری دارد.

تنها حدود ۳ درصد از وب‌سایت‌های پرکاربرد ایرانی در وضعیت خوب با RTT پایین قرار دارند. ۷۰ درصد وب‌سایت‌ها در وضعیت متوسط و ۲۶ درصد در وضعیت بالا یا بسیار بد قرار گرفته‌اند.

نکته جالب توجه اما این است که طی قطع اینترنت سراسری در دی و بهمن ۱۴۰۴ که فقط گروه خاصی به اینترنت دسترسی داشتند، میزان RTT پایین بیش از ۲ برابر رشد کرد و به ۸ درصد رسید. انجمن تجارت الکترونیک درباره علت این بهبود گفته است:

یکی از دلایل فنی این موضوع «کاهش بار ترافیک اپراتورها در لایه دسترسی است» که باعث می‌شود، شبکه بدون اشباع با کیفیت بالاتری عمل کند. در هر حال با این داده‌ها احتمالا بتوان حقیقت تلخی را کشف کرد که اقلیت یا بهتر بگوییم «طبقه‌ی ممتاز کشور» به اینترنتی بدون فیلتر و پرسرعت‌تری دسترسی داشته، و زمانی که اتوبان زیرساخت کشور دربست در اختیار آنها قرار بگیرد از تاخیر کمتری نیز برخوردارند.

فقط چین و میانمار اینترنت بسته‌تری از ایران دارند

بر اساس این گزارش، وضعیت ایران در سانسور و فیلترینگ در میان ۱۰۰ کشور بررسی‌شده، تنها از چین و میانمار بدتر است. یعنی ایران با ۳۹ درصد سانسور محتوا در دامنه‌های بررسی‌شده، در جایگاه ۹۸ از ۱۰۰ کشور قرار دارد. بعد از ایران، روسیه، پاکستان و تانزانیا قرار گرفته‌اند.

در گزارش پنجم کیفیت اینترنت، ایران در رتبه دوم قرار داشت اما این به معنی بهبود وضعیت فیلترینگ در ایران نیست زیرا بر اساس گزارش OONI نسبت به ۶ ماه گذشته، وضعیت وب‌سایت‌های محدودشده ۳ درصد هم بدتر شده است.

جایگاه ایران در رده‌بندی سرعت: ۹۲ از ۱۰۰

بخش بعدی گزارش به وضعیت سرعت اینترنت در ایران اختصاص یافته که در آن شاخص‌های تاخیر (Latency)، پهنای باند و DNS time response معیار قرار داده شده‌اند.

پهنای باند اینترنت در ایران میانگین ۵.۴ مگابیت بر ثانیه را نشان می‌دهد، در حالی که میانگین آسیا ۱۳ مگابیت بر ثانیه است.

در شاخص DNS time response نیز میانگین ایران ۱۴۱ میلی‌ثانیه است و شاخص تأخیر نیز عدد ۱۳۶ میلی‌ثانیه را نشان می‌دهد. این در حالی است که میانگین این شاخص در قاره آسیا ۸۶ میلی‌ثانیه است.

در مجموع ایران از لحاظ سرعت اینترنت در میان ۱۰۰ کشور با بیشترین تولید ناخالص داخلی، در رتبه ۹۲ قرار گرفته است. در این بخش نیز تنها وضعیت کشورهایی مانند آنگولا، نیجریه، سودان، کوبا و ترکمنستان از ایران بدتر است.

در نهایت انجمن با تجمیع این سه شاخص (کیفیت، فیلترینگ و سرعت) ایران را در رده اول بدترین کیفیت اینترنت در میان ۱۰۰ کشور با بیشترین GDP قرار داده است. رده دوم را تانزانیا اشغال کرده و چین در جایگاه سوم ایستاده است.

شورای عالی فضای مجازی پاسخ نمی‌دهد

انجمن تجارت الکترونیک در بخشی از گزارش کیفیت اینترنت، پیگیر‌ی‌های خود برای رفع برخی از اختلال‌ها را توضیح داده که در نهایت به نتیجه نرسیده است.

طبق این بخش، انجمن در پاییز ۱۴۰۴ و در «روزهایی که خوشبینانه، احتمال قطعی طولانی‌مدت اینترنت را به‌عنوان یکی از خطرهای اینترنت کشور، پیش‌بینی» نمی‌کرد، بر اساس تست‌های فنی متوجه شده بود روی پروتکل‌های HTTP/3 اختلال وجود دارد.

پس از تشخیص این اختلال، «محمدامین آقامیری»، دبیر شورای عالی فضای مجازی به شکل شفاهی اعلام کرده بود دستوری مبنی بر اختلال یا ممنوعیت این پروتکل وجود ندارد. سپس انجمن موضوع را به اطلاع معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی رساند اما معاون وزیر ارتباطات در پاسخ، این وزارتخانه را بدون اختیار و مسئولیت دانسته بود.

«حمید فتاحی» در نامه پاسخ به انجمن تجارت الکترونیک، گفته بود اپراتورها در این زمینه تابع ابلاغیات مرکز ملی فضای مجازی هستند. معاون وزیر ارتباطات همچنین درخواست کرده بود اگر مستنداتی مبنی بر وجود نداشتن دستور ایجاد اختلال دارند، به وزارتخانه ارسال کنند.

پس از این نامه انجمن تجارت الکترونیک تهران پیگیری را ادامه داد و از دبیر شورای عالی فضای مجازی به صورت مکتوب اعلام کند دستوری برای ایجاد اختلال صادر نکرده است اما آقامیری ترجیح داد پاسخی به این نامه ندهد.

بزرگترین سایت خرید و فروش آنلاین در ایران فیلتر است!

انجمن تجارت الکترونیک در گزارش ششم خود بخش ویژه‌ای را به اینستاگرام اختصاص داده است.

نظرسنجی انجمن به کمک ایسپا حاوی نتایج قابل توجهی است. ۸۲ درصد از افراد پاسخ‌دهنده گفته‌اند برای آنکه از فیلترشکن استفاده نکنند، لازم است اینستاگرام رفع فیلتر شود.

نزدیک به ۵۶ درصد پاسخ‌دهندگان در پاسخ به سوال «روزانه کدام یک از پلتفرم‌/شبکه‌های اجتماعی را بیشتر چک می‌کنید؟»، اینستاگرام را انتخاب کرده‌اند.

طبق برآوردهای پلتفرم «پادرو» (یکی از بزرگترین ارائه‌دهندگان خدمات زیرساختی تجارت اینستاگرامی در ایران) که در این گزارش منعکس شده، در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۰۰ هزار فروشگاه فعال در اینستاگرام شناسایی شده‌اند. گردش مالی اینستاگرام در ایران حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.

اینستاگرام بی‌شک فراگیرترین رسانه اجتماعی در ایران است. در آخرین پیمایش ایسپا، حدود ۵۰ تا ۵۶ درصد جمعیت بالای ۱۸ سال ایران گفته‌اند از اینستاگرام استفاده می‌کنند. تحلیل مستقل داده‌های عمومی اینستاگرام نیز نشان می‌دهد عددی میان ۴۵ تا ۴۷ میلیون کاربر ایرانی در اینستاگرام حضور دارند.

کاسه‌های داغ‌تر از آش تحریم

علاوه بر محدودیت‌های ریز و درشت ایجادشده از داخل، تحریم‌ها از خارج نیز کیفیت اینترنت در ایران را تحت تاثیر قرار داده‌اند.

انجمن گفته است بسیاری از کشورهایی که محدودیت‌های ناشی از تحریم را بر ایرانیان اعمال می‌کنند، از کشورهای تحریم‌کننده نیستند اما حمایت حداکثری خود را از تحریم‌های جهانی اعلام می‌کنند. در بخش مربوط به این مسئله آمده است:

حتا در مواردی بسیار بیشتر از کشورهای قدرتمند جهانی، محدودیت‌ها را تعریف و تحریم‌ها را موثرتر (compliance over) می‌کنند! درنهایت این مساله رفتاری را ایجاد می‌کند که می‌توان نام آن را یک‌جانبه‌گرایی منفعل (unilateralism passive) گذاشت. یعنی کشورهایی که تحریم‌کننده‌ی مستقیم نیستند و اتفاقا به غیرقانونی بودن بسیاری از موارد تحریم هم آگاه‌اند اما به‌شکلی رفتار می‌کنند که تحریم‌ها موثرتر شوند.

فایل کامل گزارش ششم کیفیت اینترنت در ایران را اینجا دریافت کنید.