بارش شهابی برساوشی ۱۴۰۵؛ چرا رخ می‌دهد، چه زمانی به اوج می‌رسد و چطور می‌توان بیشترین شهاب‌ها را دید؟

برای تماشای بارش شهابی برساوشی کافی است به مکانی تاریک و دور از نور شهر بروید و حدود نیم ساعت به چشم‌هایتان فرصت دهید تا به تاریکی عادت کنند. پس از آن می‌توانید شهاب‌هایی را ببینید که در بخش‌های مختلف آسمان ظاهر می‌شوند و گاهی رد نورانی کوتاهی از خود به جا می‌گذارند. شرایط رصد این بارش در سال ۱۴۰۵ بسیار مناسب است، زیرا اوج آن با ماه نو هم‌زمان شده است و نور ماه مزاحم تماشای شهاب‌ها نخواهد بود. بامداد ۲۲ مرداد یکی از بهترین زمان‌های سال برای رصد این پدیده آسمانی است.

بارش شهابی چیست؛ آیا واقعاً ستاره‌ها سقوط می‌کنند؟

پدیده‌ای که در زبان روزمره به آن ستاره افتان می‌گوییم، در واقع سقوط یک ستاره نیست. ستاره‌ها اجرامی بسیار بزرگ و در فاصله‌ای بسیار دور از ما هستند و چیزی که در آسمان می‌بینیم، معمولاً ذره کوچکی از سنگ، فلز یا غبار فضایی است. این ذره تا زمانی که در فضا حرکت می‌کند، شهاب‌واره نام دارد.

وقتی شهاب‌واره با سرعت بسیار زیاد وارد جو زمین می‌شود، برخورد آن با مولکول‌های هوا و فشرده شدن هوای جلوی آن، گرمای زیادی ایجاد می‌کند. نور حاصل از این فرایند، همان خط درخشانی است که در آسمان به شکل شهاب می‌بینیم. بیشتر شهاب‌واره‌ها پیش از رسیدن به زمین کاملاً از بین می‌روند، اما اگر بخشی از آن‌ها سالم بماند و به سطح زمین برسد، به آن شهاب‌سنگ گفته می‌شود.

در شب‌های صاف و تاریک ممکن است شهاب‌های پراکنده‌ای در آسمان دیده شوند، اما بارش شهابی زمانی رخ می‌دهد که زمین از میان جریان متراکمی از ذرات فضایی عبور کند. این ذرات اغلب بقایای به‌جامانده از یک دنباله‌دار هستند. دنباله‌دارها با نزدیک شدن به خورشید گرم می‌شوند و بخشی از یخ، غبار و ذرات سنگی آن‌ها در فضا آزاد می‌شود. این مواد با پخش شدن در امتداد مدار دنباله‌دار، نواری از ذرات را به‌وجود می‌آورند. هر سال هنگام عبور زمین از میان این نوار، تعداد زیادی از ذرات وارد جو می‌شوند و بارش شهابی شکل می‌گیرد.

برساوشی؛ ردپای دنباله‌داری ۲۶ کیلومتری

بارش شهابی برساوشی زمانی رخ می‌دهد که زمین از میان جریان ذرات به‌جامانده از دنباله‌دار ۱۰۹پی/سوئیفت–تاتل عبور می‌کند. هسته این دنباله‌دار حدود ۲۶ کیلومتر قطر دارد و تقریباً هر ۱۳۳ سال یک‌بار به دور خورشید می‌گردد. سوئیفت–تاتل در سال ۱۸۶۲ به‌طور مستقل توسط لوئیس سوئیفت و هوراس تاتل کشف شد. این دنباله‌دار آخرین بار در سال ۱۹۹۲ به بخش داخلی منظومه شمسی رسید و انتظار می‌رود حدود سال ۲۱۲۵ دوباره بازگردد.

برای شکل‌گیری بارش برساوشی، نیازی نیست خود دنباله‌دار در نزدیکی زمین باشد. ذراتی که در عبورهای پیشین از آن جدا شده‌اند، همچنان در امتداد مدارش باقی مانده‌اند. زمین هر سال تابستان از میان این جریان ذرات عبور می‌کند. این ذرات که بسیاری از آن‌ها اندازه‌ای در حد دانه‌های شن دارند، با سرعتی نزدیک به ۵۹ کیلومتر بر ثانیه وارد جو می‌شوند. سرعت بالای این ذرات باعث می‌شود شهاب‌های برساوشی معمولاً پرنور باشند و گاهی رد نورانی آن‌ها چند ثانیه در آسمان باقی بماند.

چرا نامش برساوشی است؟

شهاب‌های برساوشی در نقاط مختلف آسمان دیده می‌شوند، اما اگر مسیر حرکت آن‌ها را به عقب امتداد دهیم، به‌نظر می‌رسد همگی از ناحیه‌ای در صورت فلکی برساوش می‌آیند. این ناحیه کانون بارش نام دارد و نام بارش برساوشی نیز از همین صورت فلکی گرفته شده است. البته ستاره‌های برساوش منشأ این شهاب‌ها نیستند؛ آن‌ها فاصله بسیار زیادی از زمین دارند، درحالی‌که شهاب‌ها هنگام ورود ذرات فضایی به جو و معمولاً در ارتفاع حدود ۱۰۰ کیلومتری دیده می‌شوند.

این حالت فقط یک خطای دید ناشی از پرسپکتیو است. ذرات برساوشی تقریباً در مسیرهایی موازی وارد جو زمین می‌شوند، اما از نگاه ما چنین به‌نظر می‌رسد که همه آن‌ها از یک نقطه در آسمان حرکت خود را آغاز کرده‌اند، درست مانند ریل‌های موازی قطار که در فاصله دور، به‌هم‌رسیده دیده می‌شوند.

قرار آسمانی امسال؛ شب ۲۱ به ۲۲ مرداد

بارش شهابی برساوشی در سال ۲۰۲۶ از ۱۷ ژوئیه تا ۲۴ آگوست، یعنی حدود ۲۶ تیر تا ۲ شهریور ۱۴۰۵، فعال است. بااین‌حال، بیشترین فعالیت آن از شب چهارشنبه ۲۱ مرداد تا بامداد پنجشنبه ۲۲ مرداد، برابر با ۱۲ تا ۱۳ آگوست، پیش‌بینی می‌شود.

اوج اصلی بارش بر پایه محاسبات، بین ساعت ۰۲:۰۰ تا ۰۴:۰۰ به وقت جهانی در ۱۳ آگوست رخ می‌دهد، یعنی حدود ساعت ۰۵:۳۰ تا ۰۷:۳۰ به وقت ایران. ازآنجاکه بخشی از این بازه با سپیده‌دم و روشن شدن آسمان ایران هم‌زمان است، بهترین زمان عملی برای رصد، از حوالی نیمه‌شب تا پیش از روشن شدن آسمان صبح خواهد بود.

یکی از مهم‌ترین امتیازهای رصد برساوشی امسال، نبود نور مزاحم ماه است. ماه نو در ۱۲ آگوست، ساعت ۱۷:۳۷ به وقت جهانی، برابر با ساعت ۲۱:۰۷ به وقت ایران، رخ می‌دهد. بنابراین در شب اوج، نور ماه عملاً اختلالی در تاریکی آسمان ایجاد نخواهد کرد. این هم‌زمانی، بارش برساوشی ۱۴۰۵ را به یکی از مساعدترین فرصت‌های رصدی چند سال اخیر تبدیل می‌کند.

شب‌های پیش و پس از اوج نیز برای رصد ارزشمند هستند، به‌ویژه بامدادهای ۲۱ و ۲۲ مرداد، زیرا زمان دقیق بیشینه ممکن است اندکی جابه‌جا شود و فعالیت این بارش شهابی نیز تنها به یک لحظه مشخص محدود نیست.

بهترین نقاط ایران برای تماشای بارش برساوشی

برای دیدن شهاب‌های بیشتر، مهم‌تر از انتخاب یک شهر یا استان خاص، پیدا کردن جایی با آسمان تاریک، افق باز و فاصله کافی از نور شهر است. مناطق کویری و برخی نواحی مرتفع ایران به‌دلیل آلودگی نوری کمتر، از مناسب‌ترین گزینه‌ها برای رصد بارش‌های شهابی هستند.

رصدگاه سه‌قلعه در خراسان جنوبی یکی از بهترین انتخاب‌ها برای رصد جدی برساوشی است. این منطقه در نزدیکی سرایان و دور از شهرهای بزرگ قرار دارد و به‌طور ویژه به‌عنوان منطقه گردشگری نجومی و محل رصد آسمان شب شناخته می‌شود. تاریکی آسمان و افق باز کویری، سه‌قلعه را به یکی از شاخص‌ترین رصدگاه‌های ایران تبدیل کرده است.

کویر مرنجاب در نزدیکی آران و بیدگل نیز گزینه‌ای شناخته‌شده، به‌ویژه برای ساکنان تهران، قم، کاشان و اصفهان است. آسمان پرستاره مرنجاب سال‌هاست علاقه‌مندان نجوم را به این منطقه می‌کشاند؛ بااین‌حال برای رصد بهتر باید از کاروانسراها، کمپ‌های روشن و خودروهایی که چراغ روشن دارند فاصله گرفت. کویر مصر و نواحی اطراف خور و بیابانک به‌دلیل گستردگی کویر، افق نسبتاً باز و فاصله از مراکز بزرگ شهری، از گزینه‌های مناسب مرکز ایران هستند.

کویر ورزنه در شرق اصفهان نیز برای کسانی که به‌دنبال مقصدی نسبتاً در دسترس هستند انتخاب مناسبی است. با فاصله گرفتن از نور شهر و عبور از چند ردیف تپه‌های ماسه‌ای، آلودگی نوری به‌طور محسوسی کمتر می‌شود و آسمان تاریک‌تری در اختیار رصدگر قرار می‌گیرد.

کلوت‌های شهداد و بخش‌هایی از دشت لوت از نظر تاریکی آسمان و چشم‌انداز، ظرفیت بسیار بالایی برای رصد دارند، اما برای بارش برساوشی که در میانه مرداد رخ می‌دهد، گزینه مناسبی برای سفر بدون برنامه‌ریزی حرفه‌ای نیستند.

در انتخاب محل رصد، تاریکی آسمان تنها عامل مهم نیست. پیش از حرکت باید وضعیت ابر، گردوغبار، باد، مسیر دسترسی و امنیت محل نیز بررسی شود. همچنین بهتر است برای ورود به مناطق دورافتاده کویری به‌تنهایی اقدام نکنید و از مسیرهای شناخته‌شده یا همراهی افراد آشنا با منطقه استفاده کنید.

«صد شهاب در ساعت» چه معنایی دارد؟

درباره بارش شهابی برساوشی معمولاً گفته می‌شود که نرخ آن در زمان اوج به حدود ۱۰۰ شهاب در ساعت می‌رسد. اما این عدد به آن معنا نیست که هر ناظر، در هر مکانی، حتماً در طول یک ساعت صد شهاب خواهد دید.

این عدد در واقع نرخ ساعتی سمت‌الرأسی است؛ معیاری استاندارد که تعداد شهاب‌ها را در شرایطی تقریباً آرمانی تخمین می‌زند:

• آسمان باید کاملاً صاف و تاریک باشد.
•  کانون بارش درست در بالای سر قرار داشته باشد.
•  میدان دید ناظر باز و بدون مانع باشد.
•  هیچ نور مزاحمی نیز وجود نداشته باشد.

در دنیای واقعی، شرایط معمولاً با این وضعیت اید‌ه‌ال فاصله دارد. آلودگی نوری، غبار، رطوبت، ابر، ساختمان‌ها، کوه‌ها، افق بسته و ارتفاع کم کانون بارش، همگی از تعداد شهاب‌های قابل مشاهده می‌کاهند. علاوه‌براین، چشم انسان نمی‌تواند تمام آسمان را هم‌زمان زیر نظر داشته باشد، پس بخشی از شهاب‌ها از دید ناظر پنهان می‌مانند.

در یک منطقه روستایی با آسمانی واقعاً تاریک، مشاهده چند ده شهاب در ساعت نزدیک اوج، انتظار واقع‌بینانه‌تری است، هرچند تعداد دقیق می‌تواند از ساعتی به ساعت دیگر تغییر کند و کمتر یا بیشتر باشد.

جذابیت برساوشی‌ها فقط به تعدادشان محدود نمی‌شود. سرعت زیاد، شهاب‌های درخشان، رنگ‌های گاه سبز یا زرد، ردهای ماندگار و احتمال ظهور آذرگوی‌های چشمگیر، این بارش را به یکی از تماشایی‌ترین رویدادهای آسمان شب تبدیل می‌کند.

کجای آسمان را نگاه کنیم؟

برای پیدا کردن ناحیه کانون، رو به شمال‌شرق بایستید و صورت فلکی ذات‌الکرسی را پیدا کنید: پنج ستاره اصلی آن شکلی شبیه W یا M می‌سازند. کانون بارش شهابی برساوشی در محدوده صورت فلکی برساوش قرار دارد و با گذشت شب، همراه با این صورت فلکی در آسمان بالاتر می‌آید. در عرض‌های جغرافیایی ایران، ارتفاع کانون از اواخر شب مناسب‌تر می‌شود و هرچه به سحر نزدیک می‌شویم، شهاب‌های بیشتری فرصت دیده‌شدن پیدا می‌کنند. درنتیجه، ساعات پیش از سپیده‌دم معمولاً بهترین زمان برای رصد برساوشی‌هاست.

بااین‌همه، برای دیدن شهاب‌های بیشتر نباید تمام مدت به کانون بارش خیره شد. شهاب‌هایی که نزدیک کانون ظاهر می‌شوند، معمولاً ردهای کوتاهی دارند؛ زیرا مسیر حرکتشان تقریباً در امتداد خط دید ناظر است. درمقابل، ردهای بلندتر و تماشایی‌تر اغلب در فاصله‌ای حدود ۴۵ تا ۹۰ درجه از کانون دیده می‌شوند.

بهترین حالت این است که به پشت دراز بکشید، بخش گسترده‌ای از آسمان را در میدان دید نگه دارید و نگاهتان را بدون عجله میان افق شمالی، بالای سر و نیمه شرقی آسمان جابه‌جا کنید.

آیا شهاب‌های برساوشی به زمین برخورد می‌کنند؟

تقریباً هیچ‌یک از ذرات سازنده بارش‌های شهابی سالانه به سطح زمین نمی‌رسند تا به شهاب‌سنگ تبدیل شوند. این ذرات که عمدتاً از دنباله‌دارها بر جای مانده‌اند، معمولاً بسیار کوچک، متخلخل و شکننده‌اند. ازاین‌رو هنگام ورود پرسرعت به جو، به‌سرعت از هم می‌پاشند و تبخیر می‌شوند.

درخششی که در آسمان می‌بینیم نیز نور ناشی از برهم‌کنش ذره با جو، داغ و یونیده‌شدن هوای پیرامون آن و فرسایش خود ذره است. درمقابل، بیشتر شهاب‌سنگ‌های یافت‌شده روی زمین منشأ سیارکی دارند. این اجرام معمولاً از مواد سنگی یا فلزی مقاوم‌تری ساخته شده‌اند و به‌همین‌دلیل، بخشی از آن‌ها می‌تواند از جو عبور کند و به سطح زمین برسد.