تفاهم با آمریکا؛ مشکل اقتصاد دیجیتال ایران فقط در ارتباط با بیرون از مرزها نیست

تفاهم ایران و آمریکا برای پایان جنگ و آغاز مسیری که شاید به توافقی فراگیرتر ختم شود، موجی از خوش‌بینی را به بازارهای مالی تزریق کرده است. دلار و طلا عقب نشستند، بورس سبز شد و بسیاری، این تحولات را پیش‌درآمد روزهای بهتر می‌دانند. اما برای اقتصاد دیجیتال ایران، یک پرسش مهم وجود دارد. اینکه اگر توافقی هم شکل بگیرد، آیا قرار است موانع اصلی این بخش نیز از میان برداشته شوند؟

واقعیت این است که تجربه اقتصاد دیجیتال ایران را نمی‌توان فقط با تحریم توضیح داد. تحریم‌ها بی‌تردید هزینه‌ساز بوده‌اند؛ دسترسی به سرمایه را محدود کرده‌اند، همکاری‌های بین‌المللی را دشوار ساخته‌اند و رشد بسیاری از کسب‌وکارها را کند کرده‌اند. اما همه داستان این نیست.

برای فهم ماجرا کافی است به تجربه برجام بازگردیم. رفع بخشی از تحریم‌ها در نیمه دوم دهه ۹۰ اتفاق کم‌اهمیتی نبود. فضای اقتصادی کشور برای مدتی آرام‌تر شد، امید به آینده افزایش یافت و اکوسیستم استارتاپی ایران نیز از این فضا بهره برد. جذب سرمایه آسان‌تر شد، بازیگران جدید وارد بازار شدند و نسل اول استارتاپ‌های ایرانی توانستند با سرعت بیشتری رشد کنند. اگر بخواهیم منصف باشیم، باید بپذیریم که برجام برای اقتصاد دیجیتال نیز فرصت‌هایی خلق کرد.

اما خیلی زود مشخص شد که رفع تحریم، به‌تنهایی برای شکوفایی یک اکوسیستم کافی نیست.

در همان سال‌هایی که از گشایش اقتصادی سخن گفته می‌شد، بخشی از فضای سیاسی کشور با سوءظن به استارتاپ‌ها نگاه می‌کرد. شرکت‌هایی که قرار بود نماد نوآوری باشند، گاه به عنوان بستری برای «نفوذ» معرفی می‌شدند و بخشی از ساختار تصمیم‌گیری کشور هنوز با اقتصاد دیجیتال رابطه‌ای حل‌نشده دارد.

این الگو محدود به دهه ۹۰ هم نماند. تنها کافی است اتفاقات سال‌های اخیر را مرور کنیم. از برخوردهای قضایی و امنیتی با فعالان این حوزه گرفته تا محدودیت‌های گسترده اینترنت و کشمکش‌های پایان‌ناپذیر بر سر فیلترینگ. حتی امروز که صحبت از توافق احتمالی مطرح شده، همچنان بخشی از جریان سیاسی کشور با گسترش دسترسی به اینترنت و کاهش محدودیت‌ها مخالفت می‌کند و بعضا از ابزارهایی مانند استیضاح وزیر ارتباطات برای اعمال فشار سخن می‌گوید.

اینجاست که باید پرسید دقیقاً کدام قفل قرار است با توافق باز شود؟ توافق احتمالی می‌تواند بخشی از فشارهای خارجی را کاهش دهد. شاید نقل‌وانتقال پول آسان‌تر شود، شاید برخی همکاری‌های بین‌المللی دوباره ممکن شوند و شاید نگاه بخشی از سرمایه‌گذاران خارجی بار دیگر متوجه ایران شود. اما ثبات قواعد بازی هم اهمیت بسیاری دارد.

اینکه آیا اینترنت فردا هم در دسترس خواهد بود یا نه. اینکه آیا مقررات ناگهان تغییر خواهند کرد یا نه. اینکه آیا کسب‌وکاری که امروز قانونی است، چند ماه بعد با اتهامی تازه مواجه خواهد شد یا نه. به اینکه آیا نگاه حاکم به فناوری، نگاه توسعه‌محور خواهد بود یا نگاه امنیتی؟

برای همین است که نمی‌توان میان رفع تحریم و رونق اقتصاد دیجیتال علامت مساوی گذاشت.

البته نه بدبینی مطلق درست است و نه خوش‌بینی مطلق. نه می‌توان گفت توافق حتماً به نتیجه می‌رسد و نه می‌توان ادعا کرد که اگر به نتیجه رسید، همه مشکلات حل خواهند شد. اما یک نکته روشن است، تجربه برجام نشان داد که گره‌های داخلی، به اندازه گره‌های خارجی اهمیت دارند؛ گاهی حتی بیشتر.

مشکل اصلی اقتصاد دیجیتال ایران فقط بیرون از مرزها نیست. بخشی از آن در داخل شکل می‌گیرد؛ در جایی که هنوز درباره اینترنت آزاد، جایگاه پلتفرم‌ها، نقش بخش خصوصی و حدود مداخله دولت اجماع روشنی وجود ندارد. به همین دلیل، اگر روزی توافقی هم امضا شود، مهم‌ترین سؤال همچنان پابرجا خواهد ماند: آیا فقط رابطه ایران و آمریکا تغییر کرده است، یا نگاه حکمرانی به اقتصاد دیجیتال نیز تغییر کرده؟