اقتصاد در بن‌بست قطع اینترنت؛ خاموشی دیجیتال چطور کارآفرینی را سخت‌تر می‌کند؟

ظهور شبکه‌های اجتماعی یکی از مهم‌ترین کارکردهای اینترنت آزاد برای مردم است. به لطف این شبکه‌های اجتماعی، ساختارهای سنتی تجارت در هم شکسته و کارآفرینی دموکراتیزه شده است؛ یعنی فرصتی برابر برای راه‌اندازی کسب‌وکار در اختیار همه قرار گرفته. اما وقتی سیاست‌گذاران اینترنت را قطع می‌کنند، عملا انحصار کارآفرینی را به دست صاحبان سرمایه‌های کلان باز می‌گردانند.

پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام با فراهم کردن دسترسی مستقیم به مشتری، امکان بازاریابی کم‌هزینه و تعامل بی‌واسطه را برای همه فراهم کرده‌اند؛ مدلی که در ادبیات اقتصادی به تجارت اجتماعی یا همان Social Commerce شناخته می‌شود. در این مدل، مسیر سنتی خرید، از آگاهی تا تصمیم، به‌شدت کوتاه شده و کاربر می‌تواند از طریق یک پست یا ویدیو، مستقیما به مشتری تبدیل شود. فروشنده هم می‌تواند یک زن کارآفرین روستایی یا یک جوان متخصص باشد که با ایده‌هایش به مشتریانی در سراسر کشور یا حتی دنیا دست پیدا کرده است.

اهمیت این تحول در کشورهای در حال توسعه دوچندان است؛ جایی که دسترسی به ابزارهای سنتی کسب‌وکار محدودتر و پرهزینه‌تر است. مطالعات مختلف نشان می‌دهد استفاده از شبکه‌های اجتماعی به‌طور مستقیم با شناسایی فرصت‌های کارآفرینی، افزایش فروش و دسترسی به بازارهای جدید ارتباط دارد. حتی این پلتفرم‌ها به ابزار اعتبارسنجی ایده، دریافت بازخورد فوری از مشتریان و جذب سرمایه خرد از طریق جامعه مخاطبان تبدیل شده‌اند.

در ایران نیز این روند به‌وضوح قابل مشاهده است. براساس داده‌های دیتاک، شرکت فعال در حوزه داده‌کاوی شبکه‌های اجتماعی، در سال ۱۴۰۲ بیش از ۳.۷ میلیون کسب‌وکار خرد در اینستاگرام فعال بود. طبق گزارش مذکور، فروشگاه‌های فعال در این پلتفرم بیش از ۷۰ هزارمیلیارد تومان گردش مالی داشتند که با در نظر گرفتن نرخ تورم، گردش مالی آنها در سال گذشته را می‌توان بیش از ۱۴۰ هزار میلیارد تومان تخمین زد.

حال دو ماه است که با قطع اینترنت، یک اکوسیستم اقتصادی از کار افتاده است. اکوسیستمی که دولت برای راه‌اندازی آن نقش خاصی نداشته و مردم برای خود شغلی دست و پا کردند.

در واکنش به این وضعیت، سیاست‌گذاران اغلب نسخه پلتفرم‌های بومی را به‌عنوان جایگزین مطرح می‌کنند. اما این راهکار با چند مانع جدی مواجه است. نخست، مساله اعتماد است؛ اعتماد، زیربنای هر مبادله اقتصادی است و بدون آن، هیچ بازاری شکل نمی‌گیرد. دوم، پراکندگی کاربران است؛ در حالی که مزیت اصلی شبکه‌های اجتماعی، اثر شبکه‌ای و تجمع کاربران در یک بستر واحد است، کوچ اجباری این مزیت را از بین می‌برد. و سوم، اجبار؛ تجربه نشان داده که بازارها به‌صورت دستوری شکل نمی‌گیرند و کاربران به سادگی به زیست‌بوم‌های تحمیلی مهاجرت نمی‌کنند.

در نهایت، آنچه نادیده گرفته می‌شود، این واقعیت است که اینترنت آزاد، زیرساختی برای خلق فرصت‌های اقتصادی است. از شناسایی ایده و جذب مشتری گرفته تا توسعه بازار و افزایش درآمد، همه این مراحل امروز به شبکه‌های اجتماعی گره خورده‌اند. قطع این زنجیره، به معنای بازگرداندن اقتصاد به مدلی است که در آن تنها بازیگران بزرگ و سرمایه‌دار امکان بقا دارند.