انجمن بلاکچین: خسارت اختلالات اینترنت به اقتصاد دیجیتال تا ۷۰۰ همت می‌رسد

کمیته خودتنظیم‌گری تبادل رمزدارایی انجمن بلاکچین ایران در «گزارش ملی تاب‌آوری اقتصاد دیجیتال در بحران اینترنت ۱۴۰۴–۱۴۰۵» اعلام کرده است که اقتصاد دیجیتال ایران از مرحله هشدار عبور کرده و وارد فاز بروز خسارت بالفعل شده است؛ خسارتی که به گفته این تشکل، در قالب تعطیلی کسب‌وکارها، تعدیل نیرو، افت فروش، توقف پروژه‌های توسعه‌ای، کاهش سرمایه‌گذاری و فرسایش اعتماد عمومی خود را نشان داده و در برخی برآوردها به چندصد هزار میلیارد تومان رسیده است.

به گزارش دیجیاتو،‌ کمیته خودتنظیم‌گری تبادل رمزدارایی انجمن بلاکچین ایران با انتشار گزارشی ۴۰ صفحه‌ای، تصویری از وضعیت اقتصاد دیجیتال کشور در پی ماه‌ها اختلال، قطع، کاهش کیفیت اینترنت و توسعه مدل‌های دسترسی محدود و طبقاتی ارائه کرده که تصویری نگران کننده است. این گزارش که بر اساس روایت‌های میدانی، داده‌های تخصصی، گزارش‌های رسانه‌ای، پایش اکوسیستم و پاسخ‌های بیش از ۲۳۰ مدیر کسب‌وکار تدوین شده، می‌گوید مسئله امروز دیگر «خطر» نیست، بلکه «وقوع خسارت» است.

این گزارش با عنوان «گزارش ملی تاب‌آوری اقتصاد دیجیتال در بحران اینترنت ۱۴۰۴–۱۴۰۵» تأکید می‌کند که آنچه در ماه‌های اخیر بر اقتصاد دیجیتال ایران گذشته، صرفا یک اختلال فنی یا ارتباطی نبوده، بلکه به بحرانی اقتصادی، اشتغالی و اجتماعی تبدیل شده است؛ بحرانی که معیشت میلیون‌ها نفر، بقای بخش خصوصی و آینده سرمایه انسانی و فناورانه کشور را تحت تأثیر قرار داده است.

عبور اقتصاد دیجیتال از فاز هشدار

در چکیده مدیریتی این گزارش آمده است که اقتصاد دیجیتال ایران طی سال‌های اخیر همواره با محدودیت‌های زیرساختی، اختلال اینترنت، افت کیفیت دسترسی و بی‌ثباتی ارتباطات بین‌المللی مواجه بوده، اما رخدادهای ماه‌های اخیر، به‌ویژه از اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵، شرایط را از مرحله هشدار عبور داده و وارد مرحله بروز خسارت بالفعل کرده است.

بنا به گزارش انجمن بلاکچین ایران، پیامدهای این وضعیت اکنون به‌طور مستقیم در تعطیلی یا تعلیق فعالیت شرکت‌ها، تعدیل نیروی انسانی، افت شدید تراکنش‌ها، از بین رفتن بازار، کاهش جریان نقدی، تعویق توسعه محصول، توقف سرمایه‌گذاری و افت اعتماد عمومی قابل مشاهده است. به این ترتیب، اقتصاد دیجیتال ایران دیگر صرفاً در معرض تهدید نیست؛ بلکه بخشی از آن عملاً از دست رفته و مسئله اصلی، جلوگیری از نابودی باقی‌مانده ظرفیت‌ها در این بخش است.

برآورد خسارت: روزانه تا ۸ همت

یکی از بخش‌های این گزارش، به برآورد خسارت اقتصادی ناشی از اختلال اینترنت اختصاص دارد. بر اساس داده‌های گردآوری‌شده از فعالان صنفی، گزارش‌های تخصصی و روایت‌های میدانی، اختلال‌های اینترنت در ماه‌های اخیر روزانه ۳ تا ۸ هزار میلیارد تومان خسارت مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد دیجیتال کشور وارد کرده است.

در جدول برآورد خسارت اقتصادی این گزارش، مدت اختلال گسترده و بی‌ثباتی ارتباطی حدود ۷۰ روز ذکر شده است. همچنین برآورد خسارت در بازه‌ای حدود ۶۰ روز، بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ هزار میلیارد تومان عنوان شده است.

گزارش البته تأکید می‌کند که این اعداد تنها بخشی از خسارت مستقیم اقتصادی را نشان می‌دهند و بخش بزرگی از آسیب‌های ثانویه، از جمله از دست رفتن مشتریان، کاهش اعتماد عمومی، مهاجرت نیروی انسانی، آسیب به برندها و توقف سرمایه‌گذاری، اساسا به‌سادگی قابل اندازه‌گیری دقیق نیستند.

مسئله دیگر رشد نیست، بقاست

در بخش مربوط به وضعیت کسب‌وکارها، گزارش انجمن بلاکچین تصویری از مرحله‌ای ارائه می‌دهد که در آن شرکت‌ها دیگر درباره توسعه بازار، جذب سرمایه، افزایش سهم بازار یا نوآوری حرف نمی‌زنند، بلکه تمام مسئله‌شان «بقا» شده است.

از متن گزارش: بررسی داده‌های گردآوری‌شده از فعالان اقتصاد دیجیتال، کسب‌وکارهای عضو انجمن بلاکچین ایران، گزارش‌های رسانه‌ای و روایت‌های میدانی نشان می‌دهد که حدود ۷۰ روز اختلال گسترده و بی‌ثباتی ارتباطی، خسارت‌هایی چندصد هزار میلیارد تومانی به اقتصاد دیجیتال کشور وارد کرده و بخش بزرگی از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط را وارد مرحله بحران بقا کرده است.

بر اساس این گزارش، بیشترین آسیب متوجه کسب‌وکارهای کوچک، مشاغل آزاد، فروشگاه‌های آنلاین، فریلنسرها، تولیدکنندگان محتوا و شرکت‌های وابسته به ارتباطات بین‌المللی بوده است؛ گروه‌هایی که برخلاف ساختارهای سنتی و دولتی، فاقد درآمد ثابت و توان تحمل طولانی‌مدت اختلال و بی‌ثباتی هستند.

بسیاری از این کسب‌وکارها به دلیل کاهش شدید فروش، اختلال در ارتباط با مشتری و نابودی کانال‌های بازاریابی، یا فعالیت خود را متوقف کرده‌اند، یا تیم‌های خود را تعدیل کرده‌اند و یا با حداقل ظرفیت ممکن به کار ادامه می‌دهند.

شرکت‌های متوسط در ظاهر تاب‌آورترند اما در عمل با فرسایش روبه‌رو شده‌اند؛ زیرا هزینه‌های ثابت بالا، تیم‌های بزرگ‌تر، وابستگی بیشتر به خدمات بین‌المللی و نیاز به ثبات ارتباطی، ادامه فعالیت را برای آن‌ها دشوار کرده است.

از متن گزارش: برخی شرکت‌های بزرگ‌تر صرفاً با اتکا به ذخایر مالی، زیرساخت گسترده‌تر یا دسترسی‌های محدودتر توانسته‌اند بخشی از فشار موجود را مدیریت کنند؛ وضعیتی که خود منجر به تشدید شکاف عملیاتی در اکوسیستم اقتصاد دیجیتال شده است.

افت فروش تا ۷۰ درصد و نابودی کانال‌های بازاریابی

بر اساس یافته‌های این گزارش، یکی از سریع‌ترین آثار اختلال اینترنت، کاهش محسوس فروش و درآمد کسب‌وکارهای دیجیتال بوده است. در این گزارش آمده که برای شرکت‌ها، فروشگاه‌های آنلاین، پلتفرم‌ها، استارتاپ‌ها و فعالان شبکه‌های اجتماعی، اینترنت صرفاً ابزار ارتباطی نیست، بلکه مسیر فروش، بازاریابی، پشتیبانی و تعامل با مشتری است.

برخی گزارش‌های مورد استناد این سند نشان می‌دهد افت فروش در برخی کسب‌وکارهای دیجیتال به بیش از ۷۰ درصد رسیده است. همزمان محدودیت دسترسی کاربران به پلتفرم‌ها و شبکه‌های اجتماعی باعث شده بخش بزرگی از سرمایه‌گذاری چندساله شرکت‌ها در حوزه دیجیتال مارکتینگ، سئو، برندسازی و ایجاد جامعه مخاطب، عملاً بی‌اثر شود.

انجمن بلاکچین ایران در این بخش هشدار می‌دهد که حتی در صورت بازگشت نسبی شرایط، بازسازی اعتماد و بازگرداندن بازار ازدست‌رفته به زمان و هزینه بسیار بالایی نیاز خواهد داشت و بخشی از این خسارت‌ها عملاً غیرقابل بازگشت است.

تعدیل نیرو، توقف استخدام و فرسودگی منابع انسانی

گزارش همچنین به بازار کار اقتصاد دیجیتال پرداخته و می‌گوید یکی از مهم‌ترین حوزه‌های اشتغال برای نیروهای متخصص، جوان و تحصیل‌کرده کشور، اکنون تحت فشار مستقیم بحران اینترنت قرار گرفته است.

به روایت این گزارش، بخش بزرگی از شرکت‌ها ناچار شده‌اند استخدام را متوقف کنند، بخشی از تیم‌های خود را کاهش دهند، همکاری‌های پروژه‌ای را معلق کنند یا وارد فاز تعدیل نیرو شوند. این روند علاوه بر نااطمینانی شغلی، میل به مهاجرت را تشدید کرده و انگیزه نیروهای متخصص برای ساختن آینده حرفه‌ای در داخل کشور را کاهش داده است.

در بخش دیگری از گزارش نیز به فرسودگی روانی و شغلی کارکنان اشاره شده؛ وضعیتی که از نگاه انجمن، نتیجه مستقیم بی‌ثباتی طولانی‌مدت، فشار دائمی بر تیم‌های فنی و نبود چشم‌انداز روشن برای بازگشت به شرایط پایدار است.

اینترنت طبقاتی راه‌حل نیست، بخشی از مشکل است

یکی از بخش‌های دیگر این گزارش، نقد صریح مدل‌های دسترسی محدود و موسوم به اینترنت طبقاتی یا اینترنت پرو است. انجمن بلاکچین ایران می‌گوید تجربه ماه‌های اخیر نشان داده اینترنت محدود و تفکیک‌شده نه‌تنها پاسخ‌گوی نیاز واقعی اکوسیستم اقتصاد دیجیتال نیست، بلکه خود به عاملی برای تعمیق نابرابری، افزایش بی‌اعتمادی و فشار بیشتر بر کسب‌وکارهای کوچک و متوسط تبدیل شده است.

در این گزارش تأکید شده که اینترنت برای فعالان اقتصاد دیجیتال، زیرساخت تولید است، نه یک امتیاز ویژه. همان‌طور که برق، آب، بانک و حمل‌ونقل از ملزومات پایه فعالیت اقتصادی‌اند، اینترنت نیز در اقتصاد دیجیتال بخشی از زیرساخت عمومی تولید محسوب می‌شود و نمی‌توان آن را در قالب دسترسی‌های تبعیض‌آمیز و موردی تعریف کرد.

به اعتقاد نویسندگان گزارش، دسترسی محدود نه انتخاب کسب‌وکارها، بلکه در بسیاری موارد اجبار بوده است؛ یعنی شرکت‌ها برای حفظ حداقل امکان ادامه فعالیت، ناچار شده‌اند به این مدل‌ها تن دهند، در حالی که همین دسترسی‌های محدود هم در عمل ناپایدار، ناقص و ناکارآمد بوده‌اند.

از متن گزارش: بخش مهمی از فعالان این حوزه، نه از سر انتخاب، بلکه به دلیل فشار عملیاتی و تهدید معیشتی، ناچار به حرکت به سمت مدل‌های دسترسی محدود شده‌اند؛ در حالی که این مدل‌ها نیز پاسخ‌گوی نیاز واقعی زیرساختی کسب‌وکارها نیستند.

اختلال در دسترسی به دارایی‌های دیجیتال

گزارش در بخش مستقلی به اثر بحران اینترنت بر اکوسیستم بلاکچین و رمزدارایی پرداخته و تأکید می‌کند که این حوزه بیش از بسیاری از بخش‌های دیگر به اینترنت پایدار، ارتباطات بین‌المللی و دسترسی بدون اختلال به زیرساخت‌های جهانی وابسته است.

بر اساس این گزارش، اختلال‌های اینترنتی در ماه‌های اخیر مستقیماً به مشکلاتی در ورود کاربران به حساب‌های کاربری، احراز هویت، برداشت و واریز، مدیریت کیف پول، انجام معامله و پیگیری تراکنش‌ها منجر شده است. همزمان، کاهش اعتماد کاربران و بی‌ثباتی دسترسی، باعث افت حجم معاملات، کاهش فعالیت بازار و کند شدن ورود کاربران جدید شده است.

انجمن بلاکچین همچنین هشدار می‌دهد که محدودسازی اینترنت در این حوزه لزوماً به افزایش امنیت منجر نمی‌شود؛ بلکه برعکس، کاربران و کسب‌وکارها را به سمت استفاده از ابزارهای غیررسمی، سرویس‌های واسطه و مسیرهای ناامن سوق می‌دهد و خطراتی چون فیشینگ، سرقت اطلاعات و سوءاستفاده‌های امنیتی را افزایش می‌دهد.

اینترنت به معیشت مردم گره خورده است

از منظر این گزارش، بحران اینترنت صرفا بحران شرکت‌های فناوری یا استارتاپ‌ها نیست. انجمن بلاکچین می‌گوید اینترنت امروز ابزار کار میلیون‌ها نفر است؛ از فروشندگان آنلاین، فریلنسرها، برنامه‌نویسان، طراحان، تولیدکنندگان محتوا و مشاوران تا صاحبان کسب‌وکارهای خانگی و خردی که زندگی روزمره و درآمدشان به بستر دیجیتال وابسته شده است.

به همین دلیل، اختلال گسترده و طولانی‌مدت اینترنت مستقیماً به معیشت مردم گره خورده است. در این گزارش تأکید شده که فشار اصلی بحران بر دوش کسانی است که حقوق ثابت و تضمین‌شده ندارند و درآمدشان وابسته به فعالیت روزانه، ارتباط با مشتری و حضور در بازار دیجیتال است.

سه مرحله فرسایش: از اختلال مزمن تا بحران ساختاری

یکی از نکات دیگر این گزارش، ارائه یک چارچوب سه‌مرحله‌ای برای تحلیل بحران اینترنت در ایران است. بر این اساس، مرحله اول «فرسایش مزمن» در دوره پیش از جنگ ۱۲ روزه بوده؛ دوره‌ای که کسب‌وکارها با کندی، فیلترینگ و اختلال‌های مکرر دست‌وپنجه نرم می‌کردند و نتیجه آن، کاهش بهره‌وری، افت اعتماد و افزایش هزینه‌ها بود. مرحله دوم، «شوک جنگ ۱۲ روزه» نام گرفته که با قطع و اختلال شدید، توقف عملیات، اختلال در فروش و پشتیبانی همراه بوده است. و مرحله سوم، «فرسایش پسابحران» از اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ است؛ دوره‌ای که به گفته گزارش، با قطع کامل دسترسی به اینترنت، تداوم بی‌ثباتی، دسترسی محدود و طبقاتی و در نتیجه تعطیلی، تعدیل، افت تراکنش، بیکاری، خروج سرمایه و رشد بازار زیرزمینی و مواردی مثل کلاهبرداری و بی‌اعتمادی همراه شده است.

انجمن بلاکچین در جمع‌بندی این بخش تصریح می‌کند که بحران کنونی، یک رخداد مقطعی یا یک اختلال کوتاه‌مدت نیست؛ بلکه حاصل انباشت تدریجی محدودیت‌ها و بی‌ثباتی در زیرساخت اینترنت کشور است و در صورت تداوم، از یک بحران ارتباطی به یک بحران ساختاری در اقتصاد دیجیتال تبدیل خواهد شد.

هشدار درباره کوچک شدن اقتصاد رسمی و رشد بخش غیررسمی

در بخش پیامدهای ادامه وضعیت موجود، گزارش هشدار می‌دهد که تداوم محدودیت‌ها و نبود چشم‌انداز مشخص برای بازگشت اینترنت پایدار، می‌تواند در کوتاه‌مدت به تعطیلی بیشتر کسب‌وکارها و افت درآمد منجر شود؛ در میان‌مدت خروج سرمایه و مهاجرت نیروی انسانی را تشدید کند؛ و در بلندمدت به نابودی مزیت رقابتی ایران در اقتصاد دیجیتال، رشد اقتصاد غیررسمی و کاهش سهم کشور از بازار جهانی منجر شود.

این گزارش تصریح می‌کند که ادامه وضع فعلی، تنها به معنای تداوم اختلال نیست، بلکه به معنای کوچک‌تر شدن اقتصاد رسمی دیجیتال و گسترش فعالیت‌های غیررسمی، پرریسک و غیرقابل نظارت است.

دو مطالبه فوری: اینترنت پایدار و توقف اینترنت طبقاتی

انجمن بلاکچین ایران در این سند، مجموعه‌ای از پیشنهادهای فوری را نیز مطرح کرده است. مهم‌ترین این پیشنهادها عبارت‌اند از: بازگشت اینترنت پایدار و قابل اتکا به‌عنوان زیرساخت اقتصادی کشور، توقف توسعه مدل‌های دسترسی طبقاتی و غیرشفاف، ایجاد مسیر رسمی و شفاف برای نیازهای عملیاتی کسب‌وکارها، تشکیل کارگروه دائمی بحران اینترنت و اقتصاد دیجیتال، طراحی سازوکار جبران بخشی از خسارت‌های واردشده، افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی در حوزه اینترنت و ارتباطات، و به‌رسمیت شناختن اقتصاد دیجیتال به‌عنوان بخشی از امنیت اقتصادی کشور.

در واقع، این گزارش بر دو مطالبه فوری بخش خصوصی تأکید ویژه دارد: بازگشت اینترنت پایدار و توقف توسعه اینترنت طبقاتی.

متن کامل گزارش انجمن بلاکچین را که با عنوان «گزارش ملی تاب‌آوری اقتصاد دیجیتال در بحران اینترنت ۱۴۰۴–۱۴۰۵» منتشر شده،‌ می‌توانید اینجا بخوانید.