مورد نادر بیمار نروژی؛ پیوند سلول‌های بنیادی به درمان ویروس HIV منجر شد

یک مرد ۶۳ ساله نروژی معروف به «بیمار اسلو» پس از دریافت پیوند سلول‌های بنیادی از برادرش به یکی از معدود افرادی تبدیل شد که ویروس HIV در بدنشان وارد مرحله بهبودی طولانی‌مدت می‌شود؛ در این مرحله دیگر هیچ نشانه‌ای از بازگشت ویروس در بیمار بروز نمی‌کند. این مورد نادر امیدهای تازه‌ای برای درک مسیرهای احتمالی درمان HIV ایجاد کرده است.

بیمار اسلو در ابتدا برای درمان نوعی نادر از سرطان خون تحت پیوند سلول‌های بنیادی مغز استخوان قرار گرفت. در جریان آماده‌سازی برای این پیوند، مشخص شد که برادر او حامل یک جهش ژنتیکی خاص به نام CCR5Δ32/Δ32 است؛ این جهش می‌تواند در برابر HIV مقاومت ایجاد کند. پژوهشگران بیمارستان دانشگاهی اسلو با توجه به این کشف، روند درمان را به‌دقت زیر نظر گرفتند تا تأثیر این پیوند بر ویروس HIV را بررسی کنند.

درمان ویروس HIV در بیمار نروژی

چهار سال پس از انجام این پیوند که از نوع «پیوند آلوژنیک سلول‌های بنیادی خون‌ساز» (HSCT) است، بررسی‌ها نشان داد هیچ اثری از DNA فعال HIV در بدن بیمار باقی نمانده است. نکته مهم‌تر اینکه این بیمار دو سال پس از پیوند، مصرف داروهای ضد HIV را متوقف کرد و اکنون، پنج سال پس از پیوند نیز همچنان هیچ نشانه‌ای از بازگشت ویروس در بدن او دیده نمی‌شود.

جهش ژنتیکی CCR5Δ32/Δ32 باعث حذف گیرنده‌ای به نام CCR5 از سطح گلبول‌های سفید می‌شود؛ همان مسیری که HIV برای ورود به سلول‌ها از آن استفاده می‌کند. در نتیجه، سلول‌های ایمنی جدیدی که از برادر به بیمار منتقل شدند، عملاً در برابر این ویروس مقاوم هستند.

آزمایش‌های بعدی تأیید کردند که این سلول‌های پیوندی به‌طور کامل جایگزین سیستم ایمنی قبلی شده‌اند. اگرچه بقایایی از HIV در بدن یافت شد، اما این بقایا نه فعال بودند و نه توانایی تبدیل‌شدن دوباره به یک ویروس کامل را داشتند.

یکی از نکات برجسته این مطالعه، بررسی دقیق روده بود؛ جایی که HIV معمولاً در حالت نهفته پنهان می‌شود و می‌تواند بعدها دوباره فعال شود. در این بیمار، هیچ DNA فعال HIV حتی در این مکان حساس نیز یافت نشد؛ این موضوع مورد بیمار اسلو را نسبت به نمونه‌های مشابه متمایز می‌کند.

با وجود نتایج امیدوارکننده، پیوند سلول‌های بنیادی مغز استخوان روشی بسیار پرخطر است و نمی‌توان از آن به‌عنوان درمان عمومی HIV استفاده کرد. این فرایند نوعی بازسازی کامل سیستم ایمنی است که بیمار را برای مدتی در برابر عفونت‌ها بسیار آسیب‌پذیر می‌کند.

طبق برآوردها، بین ۱۰ تا ۲۰ درصد افرادی که چنین پیوندی انجام می‌دهند، طی یک سال جان خود را از دست می‌دهند. در مورد بیمار اسلو نیز عارضه‌ای شدید به نام «بیماری پیوند علیه میزبان» رخ داد، اما بدن او درنهایت توانست این وضعیت را کنترل کند.

درحال‌حاضر، محققان قصد دارند تمامی موارد نادر بهبودی HIV را به‌صورت جامع بررسی کنند تا الگوهای مشترک میان آنها را شناسایی کنند. هدف اصلی، یافتن ترکیبی از نشانگرهای زیستی است که بتواند درمان‌های ایمن‌تر و قابل‌دسترس‌تر ایجاد کند.

یافته‌های این پژوهش در ژورنال Nature Microbiology منتشر شده است.