مدیران پلتفرم‌های بزرگ: شرایط رقابت تجارت رسمی و تجارت اجتماعی برابر نیست

انجمن تجارت الکترونیک تهران در نشست ارائه «گزارش تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۳» اعلام کرد سهم فروش آنلاین از خرده‌فروشی کشور به ۵.۶ درصد رسیده و بازار فروشگاه‌های اینستاگرامی نیز حدود ۸۸.۸ همت برآورد شده است؛ هم‌زمان مدیران پلتفرم‌ها با اشاره به محدودیت‌های عرضه، مالیات و تبلیغات، خواستار برقراری شرایط رقابتی برابر میان تجارت رسمی و اجتماعی شدند.

به گزارش دیجیاتو، انجمن تجارت الکترونیک تهران در نشستی که دیروز، سه‌شنبه ۳ شهریورماه، برای تشریح نتایج «گزارش تجارت الکترونیک ایران در سال ۱۴۰۳» برگزار کرد، از رشد سهم خرده‌فروشی آنلاین در کشور و رسیدن بازار فروشگاه‌های اینستاگرامی به حدود ۸۸.۸ هزار میلیارد تومان در سال مذکور خبر داد.

مجموع بازار خرده‌فروشی کشور (به‌جز کالاهای تندمصرف یا FMCG) در سال ۱۴۰۳ به ۱۶۶۳ همت رسید و سهم پلتفرم‌های تجارت الکترونیک از این بازار، بدون احتساب طلا، از ۱.۷ درصد در سال ۱۳۹۷ به ۵.۶ درصد در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است. این سهم با احتساب طلا ۴.۸ درصد اعلام شده است.

با این حال، سهم تجارت الکترونیک از خرده‌فروشی در ایران همچنان فاصله قابل‌توجهی با متوسط جهانی دارد. طبق داده‌های مطرح‌شده در نشست، میانگین جهانی این نسبت ۲۲.۵ درصد و سهم آن در چین ۳۸ درصد است.

مریم نجفی، دبیر انجمن تجارت الکترونیک تهران، در ابتدای نشست گفت انتشار این گزارش‌ها با هدف تولید شناخت برای بازیگران مختلف اکوسیستم انجام می‌شود، نه صرفاً تولید یک گزارش. به گفته او، کسب‌وکارها می‌توانند از این داده‌ها برای تصمیم‌گیری بهتر، انجمن برای مطالبه‌گری دقیق‌تر، سیاست‌گذار برای مقررات‌گذاری هوشمند و سرمایه‌گذاران برای ارزیابی چشم‌انداز بازار استفاده کنند.

نجفی تأکید کرد تهیه گزارش‌های تخصصی به برنامه‌ای مستمر در انجمن تجارت الکترونیک تبدیل خواهد شد. همچنین انجمن قصد دارد در زمستان امسال گزارش سلامت دیجیتال را منتشر کند.

رشد ۳۲ درصدی تجارت آنلاین

فرشاد فاطمی، اقتصاددان و مشاور تهیه گزارش، در تشریح بخش مربوط به خرده‌فروشی آنلاین گفت یکی از اهداف اصلی مطالعه، ارائه تصویری منصفانه از اندازه تجارت الکترونیک و نسبت آن با بازار غیررسمی بوده است.

او با اشاره به رشد فروش آنلاین در سال ۱۴۰۳ گفت سهم تجارت الکترونیک از بازار خرده‌فروشی افزایش پیدا کرده، اما رقابت اصلی میان بازیگران فعلی برای گرفتن سهم از یکدیگر نیست؛ بلکه در بزرگ‌تر کردن بازاری است که هنوز ظرفیت رشد بالایی دارد.

فاطمی همچنین به اثر شوک‌های بیرونی بر بازار اشاره کرد و گفت رخدادهایی مانند اعتراضات آبان ۱۳۹۸، رویدادهای مهر ۱۴۰۱ و تحولات اسفند ۱۴۰۳، در روند بازار تجارت الکترونیک وقفه یا افت ایجاد کرده‌اند. به گفته او، فروش موبایل نیز پس از اوج‌گیری در دوره کرونا، تحت تأثیر محدودیت واردات آیفون کاهش یافته است.

بازار ۸۸.۸ همتی فروشگاه‌های اینستاگرامی

در بخش دیگری از نشست، محمدمهدی جعفریان، مدیرعامل بانا و از همکاران تهیه گزارش، نتایج مطالعه تجارت اجتماعی با تمرکز بر فروشگاه‌های اینستاگرامی را ارائه کرد.

طبق این مطالعه، انجمن تجارت الکترونیک تهران حدود ۱۳۰ هزار فروشگاه فعال اینستاگرامی را تا پایان سال ۱۴۰۳ شناسایی کرده و در جریان پژوهش، اطلاعات قابل‌مشاهده آن‌ها را استخراج کرده است. در این فرآیند، حدود ۶۸.۸ میلیون پست نیز پایش شده است.

پس از نمونه‌گیری، برقراری ارتباط تلفنی و پیامکی با صاحبان کسب‌وکارها و مدل‌سازی آماری، اندازه اسمی بازار فروشگاه‌های اینستاگرامی در سال ۱۴۰۳ در بازه ۷۶.۶ تا ۱۰۰.۹ همت برآورد شد. مقدار میانی این برآورد ۸۸.۸ همت است.

فیلترینگ بر رشد فروشگاه‌های اینستاگرامی اثری نداشت

جعفریان گفت بازار فروشگاه‌های اینستاگرامی از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ حدود ۱۰ برابر شده است. به گفته او، این رشد صرفاً ناشی از تورم نبوده و توسعه واقعی بازار نیز در آن نقش داشته است. او همچنین گفت داده‌های پژوهش نشان می‌دهد فیلترینگ و محدودسازی اینستاگرام، دست‌کم در برآورد کل اندازه بازار، اثر بازدارنده چشمگیری نداشته است.

همچنین در سال مورد گزارش ۲۰ درصد فروشگاه‌های بزرگ‌تر، حدود ۸۰ درصد فروش این بازار را در اختیار داشتند و تنها یک درصد فروشگاه‌ها، ۱۴.۲ درصد کل فروش را به خود اختصاص داده‌ بودند.

تجارت الکترونیکی هنوز کم‌عمق است

سعید محمدی، نایب‌رئیس هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک تهران، در پنل اول این نشست با عنوان آینده تجارت الکترونیک در ایران، رشد سالانه ۳۴ درصدی این بازار را در قیاس با بسیاری از صنایع قابل‌توجه توصیف کرد، اما گفت تجارت الکترونیک ایران با وجود نفوذ کاربری مناسب، همچنان «کم‌عمق» است.

به گفته او، تعداد کاربران پلتفرم‌های تجارت الکترونیک در ایران به بیش از ۵۰ میلیون نفر رسیده و تنها دیجی‌کالا حدود ۴۵ میلیون کاربر دارد، اما تعداد و تکرار خرید کاربران پایین است. محمدی گفت مشتریان فعال در ایران به‌طور متوسط در سال کمتر از ۱۰ خرید آنلاین انجام می‌دهند و سهم کمی از هزینه‌کرد خانوار خود را به خرید اینترنتی اختصاص می‌دهند.

محمدی همچنین برآورد کرد که حجم تجارت الکترونیکی ایران بدون کالاهای تندمصرف در سال 1405 به بیش از 1000 میلیارد تومان خواهد رسید.

تهران در صدر مصرف آنلاین؛ رشد استفاده از خرید اعتباری

بر پایه یافته‌های گزارش، تهران و کرج از نظر مصرف سرانه در پلتفرم‌های آنلاین فاصله محسوسی با سایر استان‌ها دارند؛ موضوعی که در نشست، بخشی از آن به تفاوت در زیرساخت لجستیک و تمرکز عرضه نسبت داده شد.

همچنین سهم هزینه‌کرد خانوارهای تهرانی در پلتفرم‌های تجارت الکترونیک حدود ۵ درصد اعلام شده است، در حالی که چهارمحال و بختیاری در انتهای این رتبه‌بندی قرار دارد.

یکی دیگر از روندهای مورد اشاره، رشد سریع استفاده از مدل «الان بخر، بعداً پرداخت کن» یا BNPL بود. سهم این روش از سفارش‌های آنلاین از نزدیک به صفر در سال ۱۳۹۸، به ۳ درصد در سال ۱۴۰۰ و ۲۵ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است.

محمدی رشد BNPL را یکی از عوامل اثرگذار بر افزایش فروش آنلاین دانست، اما هم‌زمان هشدار داد افزایش استفاده از خرید اعتباری می‌تواند نشانه‌ای از کاهش قدرت خرید خانوارها هم باشد. او معتقد است اگر این ابزار با فناوری، اعتبارسنجی و طراحی مناسب تجربه مشتری همراه شود، می‌تواند به توسعه خرید اعتباری و جبران بخشی از نبود شبکه فراگیر کارت اعتباری کمک کند.

مد و پوشاک؛ نقطه قوت تجارت اجتماعی

بزرگ‌ترین دسته کالایی در فروشگاه‌های اینستاگرامی، مد و پوشاک است که فروش آن در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۴ همت برآورد شده است. این رقم در مقایسه با فروش حدود ۴.۴ همتی پلتفرم‌های رسمی در این گروه، نزدیک به شش برابر بیشتر است.

پس از مد و پوشاک، گروه‌های خانه و آشپزخانه و محصولات هنری و فانتزی، از مهم‌ترین دسته‌های فروش در تجارت اجتماعی محسوب می‌شوند. همچنین حدود یک‌سوم فروشگاه‌های فعال اینستاگرامی در تهران متمرکز شده‌اند.

امین سمیعی، مدیرعامل اسنپ‌شاپ، با اشاره به فاصله فروش مد و پوشاک در تجارت اجتماعی و پلتفرم‌های رسمی، این موضوع را نشانه ظرفیت بالای این دسته برای سرمایه‌گذاری دانست. او گفت در برخی گروه‌های کالا، از جمله مد و پوشاک، محدودیت‌های مقرراتی، شیوه قیمت‌گذاری، مالیات و محدودیت‌های تبلیغاتی باعث شده‌اند تجارت اجتماعی فضای مانور بیشتری داشته باشد.

سمیعی پیش‌بینی کرد در صورت رفع موانع موجود و تمرکز پلتفرم‌ها بر افزایش عمق خرید کاربران، سهم تجارت الکترونیک از خرده‌فروشی می‌تواند طی یک تا دو سال از ۵.۶ درصد به حدود ۹ درصد برسد.

درخواست برای رقابت برابر میان تجارت رسمی و اجتماعی

در پنل چشم‌انداز توسعه تجارت اجتماعی، نمایندگان پلتفرم‌ها بر ضرورت اتصال بهتر فروشگاه‌های اجتماعی به زیرساخت‌های رسمی تجارت الکترونیک تأکید کردند.

مسعود طباطبایی، مدیرعامل دیجی‌کالا، گفت: بخش مهمی از دسته‌هایی که در تجارت اجتماعی رشد کرده‌اند، در پلتفرم‌های رسمی با محدودیت عرضه مواجه هستند. او به مواردی مانند پوشاک، لوازم خانگی، آرایشی و بهداشتی و کالاهای برند اشاره کرد و گفت محدودیت‌های وارداتی، ضوابط نمایش کالا، مالیات و دشواری‌های عرضه رسمی، رقابت پلتفرم‌های رسمی با فروشگاه‌های شبکه‌های اجتماعی را دشوار کرده است.

طباطبایی گفت پلتفرم‌های رسمی مخالفتی با رشد تجارت اجتماعی ندارند، اما خواستار شکل‌گیری شرایط رقابتی برابر هستند. به گفته او، اتصال فروشگاه‌های اجتماعی به پلتفرم‌ها می‌تواند هم به افزایش تنوع کالا کمک کند و هم سطح اعتماد، پشتیبانی، پرداخت و لجستیک را ارتقا دهد.

علی بابایی، مدیرعامل ترب، نیز پایین‌بودن هزینه ورود به اینستاگرام و امکان ارتباط مستقیم فروشنده با مشتری و ساخت جامعه کاربری را از مزیت‌های این بستر دانست. او پیشنهاد کرد هزینه و پیچیدگی ورود فروشگاه‌های اینستاگرامی به فضای رسمی فروش آنلاین کاهش یابد.

متین ارشادی، مدیر ارشد بازاریابی تپسی‌شاپ، نیز گفت پیوستن فروشگاه‌های اجتماعی به پلتفرم‌های رسمی می‌تواند برای هر چهار ضلع بازار ــ مشتریان، فروشندگان، پلتفرم‌ها و نهادهای ناظر ــ مزیت ایجاد کند. به گفته او، فروشندگان از دسترسی به مشتری بیشتر، خدمات لجستیکی و ابزارهای توسعه کسب‌وکار بهره‌مند می‌شوند و نهادهای سیاست‌گذار نیز به داده‌های شفاف‌تر برای حمایت از حقوق مصرف‌کننده و سیاست‌گذاری دسترسی پیدا می‌کنند.

عدم‌قطعیت؛ مانع اصلی سرمایه‌گذاری

حاضران در نشست، در کنار کاهش قدرت خرید خانوارها، بی‌ثباتی مقررات و مشکلات زیرساختی، از جمله کیفیت اینترنت، را مهم‌ترین موانع رشد تجارت الکترونیک عنوان کردند.

طباطبایی گفت مشکل اصلی برای فعالان این حوزه «عدم‌قطعیت» است؛ به‌گونه‌ای که کسب‌وکارها در فضای فعلی برای تصمیم‌گیری و سرمایه‌گذاری بلندمدت با دشواری روبه‌رو هستند. او افزود فشار برای دریافت اطلاعات فروشندگان و نگرانی‌های مالیاتی، در صورت اجرای غیرشفاف، ممکن است فروشندگان را به سمت فضاهای غیررسمی‌تر سوق دهد.

فعالان حاضر در پنل همچنین توسعه لجستیک خارج از تهران، تقویت زنجیره تأمین، رفع محدودیت‌های عرضه کالا، توسعه راهکارهای اعتباری و استفاده از هوش مصنوعی برای بهبود تجربه خرید را از فرصت‌های مهم مرحله بعدی رشد تجارت الکترونیک دانستند.

سعید محمدی نیز سه حوزه را فرصت مهمی برای بازیگران جدید معرفی کرد: توسعه فروشگاه‌های تخصصی و عمودی، بازتعریف تجربه خرید با استفاده از هوش مصنوعی و ایجاد زیرساخت‌های جدید در حوزه‌هایی مانند فین‌تک، لجستیک و فناوری بازاریابی.