شغل‌های بی‌اتصال؛ معیشت مختل در پی بیش از ۱۱۰۰ ساعت قطعی اینترنت

وزیر ارتباطات، «ستار هاشمی»، پس از قطعی اینترنت در دی‌ماه بیان کرد که هر روز قطع شدن اینترنت بین‌الملل 5 همت به اقتصاد ایران ضربه می‌زند و در ادامه هم تاکید کرده بود که بدون اتصال به اینترنت جهان نمی‌توان پا‌به‌پای شتاب اقتصاد دیجیتال جهان حرکت کرد.

اما حالا دوباره سایۀ جنگ و رکورد قطعی اینترنت بین‌الملل بر ایران گسترده شده است. شهروندان داخل ایران بارها در جهانِ دائماً متصل به اینترنت، مرده‌اند. قطع اینترنت و راه‌های ارتباط با دنیا در سال ۱۴۰۴ و امتداد آن در سال ۱۴۰۵، هر بار آنها را شبیه مردگانی ازیادرفته در جهان زنده‌ها کرده است.

برای این افراد که چند بار چنین تجربه‌ای را از سر گذرانده‌اند، چنین محدودیتی یعنی اختلال در کار، از دست رفتن درآمد، قطع ارتباط با خانواده و دوستان، عقب‌افتادن درمان، یا ناتوانی در انجام ساده‌ترین کارهای روزمره. سومین تجربۀ آن‌ها از ابتدای جنگ در اسفند ۱۴۰۴ تا اواخر فروردین‌ماه ۱۴۰۵، به بیش از هزار ساعت می‌رسد. هرچند مشخص نیست این انسداد ارتباطی با دنیا، آخرین انسداد باشد و آیا طولانی‌تر از آن را هم خواهیم دید یا خیر، اما در چنین روزهایی زندگیِ هر یک از شهروندان ایرانی، خود یک روایت و داستان است؛ روایت‌هایی که در آن‌ها از زخم نابود شدن سرمایۀ سال‌ها کار گرفته تا اضطراب ازدست‌دادن عزیزی را می‌توان دید.

این گزارش روایتی است از تجربه شهروندان در روزهای قطعی اینترنت که یا در کامنت‌های خبرگزاری‌ها و وب‌سایت‌ها ثبت کرده‌اند و یا اگر اینترنت با آزمون و خطای چند فیلترشکن، لحظه‌ای وصل شده باشد در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته‌اند. آنها نوشته‌اند که چگونه ازدست‌دادن این حق، به قیمت از بین رفتن زندگی‌هایشان تمام شده است.

روایت‌های این افراد فقط چند خط از زندگی واقعی‌شان است، اما آن‌ها همین چند خط را نوشته‌اند تا فراموش نشوند. نگاهی به اکثریت روایت‌ها نشان می‌دهد که از دانش‌آموز و معلم گرفته تا پزشک، برنامه‌نویس و طلاساز هر کدام آسیب‌های جبران‌ناپذیری دیده‌اند. همان‌طور که کاربری در ۱۶ فروردین ۱۴۰۵ نوشته است: «وقتی اینترنت رو قطع کردن، زندگی من هم قطع شد.»

روایت‌های خاموشی

راویان تمام این تجربه‌ها افراد عادی جامعه هستند. کسانی که نه به اینترنت طبقاتی دسترسی دارند و نه احتمالاً توان خرید وی‌پی‌ان‌های گران‌قیمت. آن‌ها مطالبه‌گر حقی بدیهی‌ هستند که از آن‌ها گرفته شده و می‌خواهند کسی شنوای زندگی‌های از‌دست‌رفته‌شان باشد.

اسکرول‌کردن نوشته‌ها از درددل طیف گستردۀ اقشار مختلفی از جامعه خبر می‌دهد، چراکه زندگی بدون اینترنت برای همگان بی‌معناست.

بسیاری از آن‌ها را می‌توان در دستۀ شهروندانی قرار داد که نه به واسطۀ شغل‌شان، بلکه به واسطۀ جهانِ فناوری‌‌محورشده، اینترنت به بخش مهمی از زندگی روزمره‌شان تبدیل شده بود؛ مثل کاربری با نام «جوان مملکت» که نوشته است شغلش ارتباط مستقیمی با اینترنت نداشته، اما دلخوشی و تفریحش بوده:

باورنکردنیه، ۱۰۰۰ ساعت خاموشی مطلق؟ نه! حق ما این نبود...

یا «مجید» که از دوره‌های آموزشی یوتیوب و اپلیکیشن‌های آموزش زبان استفاده می‌کرده و از اینترنت با عنوان «دریای بی‌نهایت اطلاعات علمی و درست» یاد می‌کند. اما حالا تمام روزش به تماشای اخبار و سریال‌هایی می‌گذرد که در حالت عادی برایشان وقت نمی‌گذاشت و جایی در میان برنامه‌های روزمره‌اش نداشتند. همچنین فروشندۀ ناشناسی در یکم فروردین ۱۴۰۵ نوشته است:

سال نو هم شد و به خاطر قطعی اینترنت نمی‌تونم با عزیزان خارج از کشورم ارتباط برقرار کنم. واقعاً دلم براشون تنگ شده و هیچ کاری از دستم برنمی‌آد.

تجربه‌های دانش‌آموزان، دانشجویان و معلمان هم کم نیست. معلمی نوشته تلفن همراهش به‌دلیل نبود اینترنت یک ماه است که تعمیر نشده و در روزهایی که آموزش مدارس، مجازی است، به مشکل خورده است:

گوشی هم الان ده‌برابر حقوق ما معلمان ارزش دارد و نمی‌شود خرید. باید در شاد به دانش‌آموزان درس بدهم، ولی مجبورم با گوشی خواهرم که بسیار ضعیف است، این کار را انجام بدهم. اینترنت مثل برق و آب لازمۀ زندگی مدرن است.

دانش‌آموزی هم تجربۀ خود را این‌طور شرح داده که تمام تحقیق‌هایی که می‌خواسته انجام بدهد، بدون منبع مانده و برای لپ‌تاپش هم به‌دلیل نبود اینترنت مشکل نرم‌افزاری پیش آمده و دانش‌آموز دیگری گفته که رؤیای برنامه‌نویس‌شدن داشته و در یوتیوب آموزش می‌دیده:

کل سرگرمیم توی تلگرام و یوتیوب خلاصه می‌شد. البته یوتیوب برای من فقط یه سرگرمی نبود، داشتم به کمکش چیزهای جدید یاد می‌گرفتم...

دانشجویی هم مثل ده‌ها دانشجوی دیگر در این پلتفرم گفته است تمام آموزش‌ها را از یوتیوب و تلگرام دنبال می‌کرده و الان بدون اینترنت هیچ‌کدام از کارهایش پیش نمی‌رود و در پایانِ تجربۀ خود، با گله‌مندی نوشته:

اون اینترنت دست‌و‌پاشکسته‌ای که قبلاً داشتیم هم برای مردم زیادی بود؟!

اما بیشترین روایت‌ها مربوط به صاحبان کسب‌وکارهای آنلاین، مشاغل دیجیتال، برنامه‌نویسان و یوتیوبرهاست که از اینترنت به‌طور مستقیم کسب درآمد می‌کنند. قطع اینترنت برای آن‌ها یعنی قطع منبع درآمد.

«سعید» سئوکار است و گفته تمام سایت‌هایشان نابود شده؛ نابودی‌ای به قیمت ازبین‌رفتن تمام درآمد، سرمایه‌گذاری و احتمال بازنگشتن تمام آنچه سال‌ها برایش وقت صرف شده:

صفحات سایت‌ها تو گوگل همه از ایندکس خارج شدند و ماه‌ها طول می‌کشه که دوباره صفحات‌شون ایندکس شه و به رتبه‌های قبلی برگردند که البته شاید برگردند!

کاربر دیگری که در حوزۀ دیجیتال‌مارکتینگ فعال است هم گفته چند سالی است در این حوزه فعالیت می‌کند و تازه در سال ۱۴۰۴ درآمدش بهتر شده بود، اما حالا تمام مشتری‌هایش را به‌دلیل قطعی چندبارۀ اینترنت از دست داده است.

یوتیوبری هم که به‌طور ناشناس پیامش را گذاشته، گفته به واسطۀ نبود اینترنت جهانی، دیگر منبع درآمدی ندارد؛ او تک‌فرزند است، پدری معلول دارد، اجاره‌نشین است و می‌گوید حتی ماشینی برای کار در تاکسی‌های اینترنتی ندارد:

بابام با معلولیتش به خاطر بیکاری من مجبور شده یک جا دو شیفت کار کنه، باز هم کفاف اجاره و خرج زندگی رو نمی‌ده.

«محمد» هم یکی از چندین برنامه‌نویس گله‌مند است که کارش بدون اینترنت بی‌معناست و «مجتبی» که طراح گرافیک و مدیر تبلیغات است، یک استودیوِ تبلیغاتی با پنج نیرو داشته. او ناچار به تعدیل همۀ آن‌ها از اول اسفندماه شده:

پنج تا نیروی جوون که سه تاشون نون‌آور خانواده‌شون بودن...

بعضی هم مثل «امیررضا» برای بار دیگر میان ماندن و رفتن از ایران مردد شده‌اند؛ چراکه نبود اینترنت برای امثال او یعنی نبود شغل. او توسعه‌دهندۀ نرم‌افزار است و 9 سالی می‌شود که در این حوزه فعالیت دارد.

برای برخی دیگر هم وجود اینترنت یعنی ابزاری برای امکانات درمانی و حتی زنده‌ماندن. کاربر پزشکی گفته است که برای اطمینان‌یافتن از دوز دارو یا تداخلات دارویی قبلاً می‌توانسته از اینترنت کمک بگیرد، اما روزهاست که چنین امکانی وجود ندارد. فرد دیگری نوشته است پدرش دارای بیماری خاص است و برای نفس‌کشیدن نیاز به داروی خارجی دارد، اما حالا شرکتی که داروی خارجی در آن یافت می‌شده، از دسترس خارج شده است. زمانی هم که این تجربه را ثبت کرده، پدرش فقط برای ۲۰ روز دارو داشته، نه بیشتر.

این‌ها بخشی از تجربه‌های نوشته‌شده بود. آن تریدری که شب خوابیده و صبح با اینترنت ملی‌ مواجه شده و با کانفیگ یک میلیون تومانی متوجه شده درآمدش از ۷۱۰ میلیون به ۱۰۰ هزار تومان رسیده، آن گیمری که برای فرار از واقعیت به بازی‌ها پناه می‌برده، آن که دلتنگ تماس ویدئویی عزیزش از کیلومترها دورتر است، یا آن طلاساز ۵۲ساله‌ای که نقشه‌های کارش را از سایت‌های خارجی دانلود می‌کرده و نوشته کاش ۲۲سالگی از ایران رفته بود؛ همه‌شان روزی چند بار از نامعلوم‌بودن آینده که به واسطۀ قطع اتصال جهانی به ‌وجود آمده، فرو می‌ریزند. این شهروندان روزهاست که در جهان متصل به اینترنت، زنده نیستند و دنیا هم نمی‌تواند روایت‌هایشان را ببیند و بشنود.

درست است که روزی 5 همت زیانی که ستار هاشمی هشدار داده بود میان خساراتی که دشمن در جنگ به ما تحمیل کرده خیلی این روزها به چشم نیاید، اما تجمیع این خسارت‌ها ممکن است جبران‌ناپذیر باشد و از سوی دیگر 5 همت روزانه یعنی انباشت اقتصاد میلیون‌ها کسب‌وکار خرد و بعضا خانگی که معیشت و بقایشان به آن وابسته است. امیدواریم دولت و وزارت ارتباطات بتواند با شرح درست این خسارات به مسئولان ذیصلاح هرچه زودتر جلو انباشت زیان را بگیرند.